Zenbakiak

Zenbaki kardinalak

Oinarrizko zenbaki kardinalak hauek dira:

• zero – zero
• un – bat
• du – bi
• tre – hiru
• cuatro – lau
• sinco – bost
• ses – sei
• sete – zazpi
• oto – zortzi
• nove – bederatzi
• des – hamar
• sento – ehun
• mil – mila
• milion – milioi

999ra arteko zenbakiak hitz bakar gisa idazten dira, gehienez hiru osagairekin, gidoi bidez lotuta. Osagai bakoitzak zifra bat adierazten du, eta un eta nove arteko zenbaki kardinal batez osatuta dago, amaieran des edo sento gehituta, zifrak hamarren edo ehunekoen multiplo bat adierazten badu. Hamarren eta ehunekoen multiplo bakunak des eta sento gisa soilik adierazten dira, un aipatu gabe. Zero multiploen osagaiak (adibidez, “209”ko “0”a) erabat alde batera uzten dira.

• des-un – 11
• des-du – 12
• des-nove – 19
• dudes – 20
• dudes-un – 21
• dudes-sinco – 25
• sento-un – 101
• sento-des-du – 112
• tresento-dudes-un – 321
• cuatrosento – 400
• novesento-sinco – 905

Mil eta milion beti hitz independente gisa idazten dira, hiru zifrako talde bakoitza bereiziz:

• mil setesento-sesdes-tre – 1763
• du mil un – 2001
• tre mil des-cuatro – 3014
• cuatrodes-sinco mil sessento-setedes-oto – 45.678
• novesento-otodes-sete milion sessento-sincodes-cuatro mil tresento-dudes-un balones roja – 987.654.321 globo gorri

Zenbakiak zifraz idaztean, Elefenek espazio bat erabiltzen du hiru zifrako talde bakoitzaren artean, goian erakutsi bezala. Puntu hamartarra puntu baten bidez zein koma baten bidez idatz daiteke, nahiaren arabera, eta, era berean, punto edo virgula gisa ahoskatzen da. Puntu hamartarraren ondorengo zifrak bata bestearen atzetik zerrendatzen dira, besterik gabe:

• tre punto un cuatro un ses – 3,1416
• du virgula zero nove – 2,09

Zenbaki negatiboak min hitzarekin adierazten dira:

• min sinco grados – minus bost gradu

Milaka milioi

Kulturaren arabera, “billion” hitzak mila milioi edo milioi bat milioi esan nahi izan dezake. Antzeko arazoak dituzte “trillion”, “quadrillion” eta antzeko hitzek ere. Nahasmena saihesteko, Elefenek nahiago du zenbaki horiek esplizituki idaztea:

• mil milion – 1.000.000.000 (bat bederatzi zerorekin, 10⁹)
• milion milion – 1.000.000.000.000 (10¹²)
• mil milion milion – 1.000.000.000.000.000 (10¹⁵)

Bilion, trilion, cuadrilion eta antzeko hitzak existitzen dira Elefenen, baina erabiltzen dituen hiztunak kontuz ibili beharko luke esanahia argitzeko.

Idazkera zientifikoan, aukerarik argiena nazioarteko aurrizkiak erabiltzea da:

• deca- (da) – 10
• ecto- (h) – 100
• cilo- (k) – 10³
• mega- (M) – 10⁶
• giga- – 10⁹
• tera- – 10¹²
• peta- – 10¹⁵
• exa- – 10¹⁸
• zeta- – 10²¹
• iota- – 10²⁴

Zenbaki ordenatzaileak

Zenbaki bat izen baten aurretik doanean, zenbaki kardinala da, eta kantitate bat adierazten du:

• tre omes e cuatro femes – hiru gizon eta lau emakume

Baina zenbaki bat izen baten ondoren doanean, zenbaki ordenatzailea da, eta sekuentzia bateko posizioa adierazten du:

• la om tre – hirugarren gizona
• la pato ses – seigarren ahatea
• la paje un – lehenengo orrialdea, bat orrialdea

Prima hitza un ordenatzailearen ohiko alternatiba da, baina ezin da erabili “1” zenbakiaz amaitzen diren ordenatzaile altuagoetarako:

• la paje prima – lehenengo orrialdea
• sala sento-un – 101 gela

Numero hitza izen fiktizio gisa erabil daiteke zenbaki ordenatzaile bati laguntzeko:

• El es numero tre. – Hirugarrena da / Hiru zenbakia da.
• A cual paje tu es? Me es a numero setedes. – Zein orrialdetan zaude? Hirurogeita hamargarrenean nago / Hirurogeita hamar zenbakian nago.
• Numero tre, me vole grasia la furnores de come. – Hirugarrenik, ostalaritza-zerbitzukoak eskertu nahi ditut.

Zatikiak

-i atzizkiaren erabilpenetako bat zatiki-zenbakiak sortzea da:

• dui – erdia
• tri – herena
• cuatri – laurdena
• desi – hamarrena
• des-dui – hamabirena
• cuatrodesi – berrogeirena
• senti – ehunena
• tresento-sesdes-sinci – 1/365
• mili – 1/1000
• dudes-mili – 1/20.000

Zatikiek izen arruntentzako arauak jarraitzen dituzte:

• un tri de la tarte – tarta-heren bat
• du tris de la tarte – tartaren bi heren
• esta tri ardeda de la tarte – tartaren heren erre hau
• un cuatri de un sentenio – mende laurden bat
• tre tredes-duis de un diton – hazbete baten hiru hogeita hamabirenak

Zatikiak adierazteko beste modu batzuk ere badaude:

• tre e un dui oras – hiru ordu eta erdi
• tre oras e un dui – hiru ordu eta erdi
• sete e un dui milion anios – zazpi milioi urte eta erdi
• des persentos de la popla = jendearen ehuneko hamar
• des sentis de la popla = jendearen ehuneko hamar
• du punto sete sinco oto metres = 2,758 metro

Idazkera zientifikorako, nazioarteko aurrizkiak erabil daitezke:

• desi- (d) – 1/10
• senti- (c) – 1/100
• mili- (m) – 10⁻³
• micro- (μ) – 10⁻⁶
• nano- (n) – 10⁻⁹
• pico- (p) – 10⁻¹²
• femto- (f) – 10⁻¹⁵
• ato- (a) – 10⁻¹⁸
• zepto- (z) – 10⁻²¹
• iocto (y) – 10⁻²⁴

Multiploak

-uple atzizkiak zenbakizko multiploentzako hitzak sortzen ditu:

• duple – bikoitza, bikotea, pare bat
• truple – hirukoitza, hirukotea
• cuatruple – laukoitza

Ves edo veses duten esaldiek zerbait zenbat bider gertatzen den adierazten dute:

• a un ves – behin, bider bat
• a du veses – bi aldiz, bi bider
• a tre veses – hiru aldiz, hiru bider

Ves hitzak ez du biderketa aritmetikoa adierazten.

Aritmetika

Batuketa plu edo e hitzekin adierazten da:

• Un plu un es du. – Bat gehi bat bi da.
• Du e du no es sinco. – Bi eta bi ez dira bost.

Kenketa min hitzarekin adierazten da:

• Ses min tre es tre. – Sei ken hiru hiru da.

Biderketa multiplida par bidez adierazten da, askotan par soilera laburtua:

• Du multiplida par tre es ses. – Bi bider hiru sei da.
• Ses par cuatro es dudes-cuatro. – Sei bider lau hogeita lau da.

Zatiketa divideda entre bidez adierazten da, askotan entre soilera laburtua:

• Des divideda entre du es sinco. – Hamar zati bi bost da.
• Sinco entre du es du e un dui. – Bost zati bi bi eta erdi da.
• Sinco entre du es du punto sinco. – Bost zati bi 2,5 da.
• Sinco entre du es du virgula sinco. – Bost zati bi 2,5 da.

Berreketak a potia eta zenbaki ordenatzaile baten bidez adierazten dira. Cuadrida eta cubida “karratu” eta “kubo” esateko alternatibak dira:

• Tre a potia du es nove. – Hiru ber bi bederatzi da.
• Tre cubida es dudes-sete. – Hiru ber hiru hogeita zazpi da.
• des a potia min nove – 10⁻⁹
• des a potia sento – 10¹⁰⁰

Erroak a radis eta zenbaki ordenatzaile baten bidez adierazten dira:

• 256 a radis cuatro es 4. – 256ren laugarren erroa 4 da.
• La radis cuadral de 64 es 8. – 64ren erro karratua 8 da.
• La radis cubo de 27 es 3. – 27ren erro kubikoa 3 da.

Neurriak

Neurri fisikoak hainbat modutan adieraz daitezke:

• Cuanto alta es la tore? – Zein altua da dorrea?
• Cuanto de altia la tore ave? – Zenbat altuera du dorreak?
• La tore es cuanto alta? – Dorrea zein altua da?
• La tore ave cuanto de altia? – Dorreak zenbat altuera du?
• La tore es 40 metres alta. – Dorrea 40 metro altu da.
• La tore ave 40 metres de altia. – Dorreak 40 metroko altuera du.
• La tore es un metre plu alta ca la casa. – Dorrea etxea baino metro bat altuagoa da.
• La tore ave un metre plu de altia ca la casa. – Dorreak etxeak baino metro bat altuera gehiago du.
• La tore es a du veses plu alta ca la casa. – Dorrea etxea baino bi bider altuagoa da.
• La tore ave du de la altia de la casa. – Dorreak etxearen altueraren bikoitza du.
• La casa ave un dui de la altia de la tore. – Etxeak dorrearen altueraren erdia du.
• La tore es duple plu alta ca la casa. – Dorrea etxea baino bi bider altuagoa da.
• La tore ave duple la altia de la casa. – Dorreak etxearen altuera bikoitza du.

Oinarrizko printzipioa da norbaitek edo zerbaitek altuera duela (ave altia), baina altua dela (es alta).

40 metres alta esaldiak literalki “40 metro altu” esan nahi du (hau da, metroak eurak direla altuak), baina luzapen naturalez “40 metroko altuera” esan nahi du.

Aukera berberak aplikatzen zaizkie beste neurri batzuei ere, hala nola:

• larga, largia
• grande, grandia
• pesosa, pesa
• longa, longia
• longa, tempo
• vea, eda
• basa, basia
• profonda, profondia
• frecuente, frecuentia
• rapida, rapidia
• densa, densia