Izenordainak

Izenordaina izen-sintagma luzeago bat ordezkatzen duen hitza da.

Izenordain pertsonalak

• me – ni
• tu – zu (pertsona bat)
• el – hura (bera, gizonezkoa zein emakumezkoa)
• lo – hura (gauza edo izaki bizigabea)
• nos – gu
• vos – zuek (pertsona bat baino gehiago)
• los – haiek

Tu singularra da eta vos plurala, egoera guztietan, formaletan zein lagunartekoetan.

El pertsonak izendatzeko erabiltzen da, baita ugaztunak eta hegaztiak bezalako animaliak izendatzeko ere. Metaforikoki beste izaki batzuei, robotei, ilargiari, ekaitzei eta abarri ere aplika dakieke.

Lo gauzak, izaki bakunak, ideiak, kontzeptuak eta abar izendatzeko erabiltzen da.

Los el zein lo izenordainen plural gisa erabiltzen da.

Elefenek ez ditu normalean “hura” (gizonezkoa) eta “hura” (emakumezkoa) bereizten. Elo (“hura”, gizonezkoa) eta ela (“hura”, emakumezkoa) formak arraroak dira, baina pertsonen izenak gehiegi errepikatzea saihesteko erabil daitezke, testuinguru berean gizon bati eta emakume bati buruz hitz egiten denean.

• Do es Joana? El es en la jardin. – Non dago Joana? Lorategian dago.
• Do es mea come de matina? Lo es en la cosina. – Non dago nire gosaria? Sukaldean dago.

Izenordain pertsonal baten ondoren erlatibozko esaldi bat joan daiteke. Esanahia argi badago, izenordaina omiti daiteke, eta erlatibozko izenordainak funtzio bikoitza beteko du:

• El recorda sempre la nomes de los ci el ia encontra. – Beti gogoratzen ditu ezagutu dituenen izenak.
• Me respeta tu, ci es tan saja. – Errespetatzen zaitut zu, hain jakintsua zarena.
• El ci osa, gania. – Ausartzen denak irabazten du.
• Ci osa, gania. – Ausartzen denak irabazten du.

On izenordain mugagabe orokor bat da, frantsesezko “on” edo alemanezko “man” bezalakoa. “Jendea oro har” edo “edozein pertsona” esan nahi du – edo, ingeles idiomatikoan, “they” (haiek) edo “you” (zu). Sarritan, aditz pasibo baten beharra saihesten du:

• On dise ce tu va parti. – Joan egingo zarela esaten dute.
• On debe repete la verbo. – Aditza errepikatu behar da.

Se hirugarren pertsonako izenordain bihurkaria (erreflexiboa) da, singularrean zein pluralean. Dagokion aditzaren subjektuari egiten dio erreferentzia, baina inoiz ez da subjektua bera:

• Lo limpi se. – Bere burua garbitzen du.
• Los lava se. – Beren burua garbitzen dute.

Izenordain jabetza-emaileak (“nirea”, “zurea”, etab.) determinatzaile jabetza-emaileen (“nire”, “zure”, etab.) berdinak dira, aurretik la dutela:

• Me ia trova mea libros, ma tu no ia trova la tuas. – Nire liburuak aurkitu ditut, baina zuk ez dituzu zurenak aurkitu.
• Lo es ance plu grande ca la mea. – Nirea baino handiagoa ere bada.
• No toca acel jueta! Lo no es la tua. – Ez ukitu jostailu hori! Ez da zurea.

Izenordain determinatzaileak

Adjektibo bat izen bihur daitekeen bezalaxe, determinatzaile gehienak ere izenordain bihur daitezke. Esta, acel eta otra izenordainek beti hartzen dute -s pluralean. Beste izenordain batzuek ere har dezakete -s, horrek gauzak argitzen baditu.

• tota, totas – dena, denak
• ambos – biak
• esta, estas – hau, hauek
• acel, aceles – hori/hura, horiek/haiek
• cualce, cualces – edozein, edonor, edozer
• cada – bakoitza
• alga, algas – zerbait, batzuk
• cual, cuales – zein, zeintzuk
• multe, multes – asko
• poca, pocas – gutxi
• plur, plures – zenbait, bat baino gehiago
• plu – gehiago
• la plu – gehienak
• min – gutxiago
• la min – gutxien, gutxienak
• un/la otra, (la) otras – beste bat, bestea, besteak
• la mesma, la mesmas – bera, berak / berdina, berdinak
• un tal, tales – halako bat, horrelako bat, halakoak, horrelakoak

Adibideak:

• Estas aspeta bela! – Hauek itxura polita dute!
• Prende cualce. – Hartu edozein (aukera baten artean).
• Me no vole judi, car me gusta egal cada. – Ez dut epaitu nahi, bakoitza berdin gustatzen zait eta.
• Me vole grasia cada de esta persones. – Pertsona horietako bakoitzari eskerrak eman nahi dizkiot.
• Alga(s) pensa ancora ce la mundo es plata. – Batzuek oraindik uste dute mundua laua dela.
• Tu ia versa mal la vino. Alga es sur la table. – Gaizki zerbitzatu duzu ardoa. Pixka bat mahaian dago.
• Cual(es) tu va eleje? – Zein aukeratuko duzu?
• Multe(s) de nos es programores. – Gutako asko programatzaileak gara.
• Me no ia regarda multe(s) de acel filmas. – Ez ditut film horietako asko ikusi.
• Me reconose poca(s) de la persones en la fola. – Jendetzako pertsona gutxi ezagutzen ditut.
• Plu va ariva pronto. – Laster gehiago iritsiko dira.
• Alga parolas es clar, ma on no pote leje fasil la plu. – Hitz batzuk argiak dira, baina gehienak ezin dira erraz irakurri.
• Tu ave min ca me. – Zuk nik baino gutxiago duzu.
• Me vole bonveni tota(s) de vos. – Ongietorria eman nahi dizuet guztioi.
• Me ia compra sinco libros nova, ma me ia lasa tota(s) en la bus. – Bost liburu berri erosi ditut, baina denak utzi ditut autobusean.
• Ambos de la enfantes jua felis. – Bi haurrak pozik jolasten ari dira.

Zenbaki kardinalak tamaina jakin bateko taldeak adierazten dituzten izenordain gisa erabil daitezke. Izenordain hauek ez dute normalean pluraleko -s atzizkia hartzen eta ez dute determinatzailerik behar:

• Tre de mea amis va ariva a esta sera. – Nire hiru lagun gaur arratsaldean iritsiko dira.
• Cuanto pizas tu ia come? – Zenbat pizza jan dituzu?
  • Cuatro! – Lau!
• La cuatro de nos va come en junta. – Laurok elkarrekin jango dugu.
• Un de mea gatos manca. – Nire katuetako bat falta da.
• La tre ia abita en la mesma aparte. – Hirurak pisu berean bizi ziren.

Sento, mil edo milion bezalako zenbakien multiplo zehaztugabeak adierazteko, pluraleko -s gehitzen da:

• On ia ave miles de persones a la conserta. – Milaka pertsona egon ziren kontzertuan.
• A cada anio, miliones migra a otra paises. – Urtero, milioika pertsonak migratzen dute beste herrialde batzuetara.
• On ia evacua miles de plu persones de locas inondada par la deluvias. – Uholdeek urperatutako eremuetatik beste milaka pertsona ebakuatu zituzten.
• On pote fatura plu sentos per servi. – Zerbitzuagatik ehunka gehiago kobratu ahal dizute.

La ezin da izenordain bihurtu. Horren ordez, el, lo eta los erabiltzen dira:

• La casa de mea padre es plu grande ca lo de mea frate. – Nire aitaren etxea nire anaiarena baino handiagoa da.
• Lo es ance plu grande ca lo cual me intende compra. – Erosi nahi dudana baino handiagoa ere bada.

No ezin da izenordain gisa erabili, baina nun eta no cosa formatzen ditu. Zero zenbakia ere erabil daiteke izenordain gisa.

La un la otra (edo lunlotra) esamoldeak “elkar” esan nahi du. Hainbat aldaera ditu, hala nola la un o la otra (bata ala bestea), la un pos la otra (edo pos lunlotra, bata bestearen ondoren), eta la un sur la otra (edo sur lunlotra, bata bestearen gainean):

• La xicos colpa la un la otra / lunlotra. – Mutilek elkar jotzen dute.
• Me pila mea crepes la un sur la otra / sur lunlotra. – Nire krepeak bata bestearen gainean pilatzen ditut.

Esaldi batzuetan, izenordain baten ondoren berehala aditz bat doa, eta determinatzaile baten ondoren izen gisa berrerabilitako aditz bat doala ulertzeko arriskua dago. Adibidez, testuingurutik kanpo, ezin da ziur jakin acel veni de Italia esaldiak “Italiatik etortzeko ekintza hori” edo “hori Italiatik dator” esan nahi duen. Kasu gehienetan, testuinguruak esanahia guztiz argi uzten du. Baina Elefenen hasiberriek, eta anbiguotasun arrisku guztiak saihestu nahi dituztenek, izen soil bat gehi dezakete – hala nola person edo cosa – determinatzailearen ondoren, izenordain bihurtu beharrean:

• Acel cosa veni de Italia. – Gauza hori Italiatik dator.
• Recorda ce alga persones (o algas) abita en sua auto. – Gogoratu pertsona batzuk beren autoan bizi direla.

Kasu batzuetan, argi utzi nahi izaten da aditz-izena ez dela aditza. With words like alga, multe, and poca, one can add de between the determiner and the noun; the determiner then becomes a pronoun, but the noun doesn’t become a verb. With other determiners, such as esta and acel, one can add la before the determiner:

• La profesor ia demanda alga de atende. – Irakasleak arreta pixka bat eskatu zuen.
• Multe de labora pote es evitada. – Lan handia saihets daiteke.
• La esta deside no es un resulta bon. – Erabaki hau ez da emaitza ona.

Izenordain galdetzaileak

Elefenek hiru izenordain ditu galdera zuzenak sortzeko:

• cua? – zer? (= cual cosa?)
• ci? – nor? (= cual person?)
• cual(es)? – zein, zeintzuk? (pertsona edo gauza talde baten artean aukeratzeko)

Cua eta ci izenordain gisa soilik erabiltzen dira, eta ez lirateke determinatzaile gisa erabili behar.

Cual batez ere determinatzailea da, baina sarritan izenordain gisa ere erabiltzen da.

Adibideak:

• Cua es en la caxa? – Zer dago kaxan?
• Cua tu come? – Zer ari zara jaten?
• Cua es estas? – Zer dira hauek?
• De cua esta torta es composada? – Zertaz egina dago tarta hau?
• La armario es plen de cua? – Zertaz dago beteta armairua?
• Cual tu ia gusta plu, la libro o la filma? – Zein gustatu zaizu gehiago, liburua ala filma?
• Cual de la enfantes ia come la torta? – Haurretatik zeinek jan du tarta?
• Vos prefere cual(es), la rojas o la verdes? – Zein nahiago duzue, gorria(k) ala berdea(k)?
• Cual(es) entre vos vole come esta torta de xocolada? – Zuetako zeinek nahi du txokolatezko tarta hau jan?
• Ci vole es un milionor? – Nork nahi du milioidun izan?
• Tu vade a la sinema con ci? – Norekin zoaz zinemara?
• Ci los es? – Nortzuk dira haiek?

Cua, ci eta cual zeharkako galderetan ere erabiltzen dira.

Erlatibozko izenordainak

Cual eta ci erlatibozko izenordain gisa ere erabiltzen dira, erlatibozko esaldiak sartuz:

• cual – zeina, zeintzuk
• ci – nor, zeina (pertsonetarako) (= la person cual…)

Pertsona edo animalia baten erlatibozko izenordaina ci da. Beste gauza batzuetarako erlatibozko izenordaina cual da:

• Esta es la fem de ci me ia compra mea auto. – Hau da autoa erosi nion emakumea.
• La fem de ci me ia oblida sua nom es denova a la porte. – Izena ahaztu zaidan emakumea atean dago berriro.
• A, vide la patetas ci segue sua madre! – Tira, begira beren amari jarraitzen dioten ahatekumeei!
• La libro cual me leje es tro longa. – Irakurtzen ari naizen liburua luzeegia da.
• La casa en cual nos abita es tro peti. – Bizi garen etxea txikiegia da.
• La superstisios – me gusta esta parola! – cual me ia investiga es riable. – Ikertu ditudan sineskeriak – hitz hori gustatzen zait! – barregarriak dira.
• El esperia un sonia cual el teme. – Beldur dion amets bat izaten ari da.
• Konparatu: El esperia un sonia ce el teme. – Amets bat izaten ari da, beldur dela (eta ametsa horixe da).

Erlatibozko esaldi batzuetan, esaldi nagusiak alde batera uzten du esaldiak erreferentzia egiten dion izena. Erlatibozko izenordaina bera agertzen da izen horren ordez. Kasu horietan, nahasmena saihesteko, cual luzatu daiteke lo cual bihurtuz, eta ci berriz el ci bihurtuz:

• Acel es (lo) cual me ia comprende. – Hori da nik ulertu nuena.
• Me comprende (lo) sur cual on ia instrui me. – Irakatsi didatena ulertzen dut.
• Me no recorda (el) ci me ia vide. – Ez dut gogoratzen ikusi nuen pertsona.
• Me no recorda (el) a ci me ia parla. – Ez dut gogoratzen norekin hitz egin nuen.

Beste izenordain batzuk

Pertsonak izendatzeko lau izenordain berezi daude. Singularrean bakarrik erabiltzen dira:

• algun – norbait (= alga un, alga person)
• cualcun – edonor, nornahi (= cualce un, cualce person)
• cadun – bakoitza, denak (= cada un, cada person)
• nun – inor ez (= no un, no person)

Adibideak:

• Algun entre nos es la asasinor. – Gutako norbait da hiltzailea.
• Dise acel broma a cualcun, e el va rie. – Kontatu txantxa hori edonori, eta barre egingo du.
• Cadun debe reseta un premio. – Bakoitzak sari bat jaso behar du.
• Me senta en la atrio per un ora, e nun ia parla a me. – Ordu bete daramat atarian eserita, eta inork ez dit hitz egin.

Gauzetarako algun, cualcun, cadun eta nun izenordainen baliokideak alga cosa (zerbait), cualce cosa (edozer), cada cosa (dena / gauza bakoitza) eta no cosa (ezer ez) dira.

Izenordain-sintagmak

Izenordainak ez dituzte normalean determinatzaileek edo adjektiboek aldatzen, baina preposizio-sintagmek alda ditzakete:

• Nos en la sindicato esije plu diretos. – Sindikatuko kideok eskubide gehiago eskatzen ditugu.
• Tota de la lenio es danada. – Zur guztia hondatuta dago.
• La plu de esta linguas es difisil. – Hizkuntza hauetako gehienak zailak dira.