Galderak

Hiru galdera mota daude: “bai” edo “ez” soil batekin erantzun daitezkeenak, aukeratzeko hainbat aukera aurkezten dituztenak, eta informazio zehatz bat eskatzen dutenak.

Gainera, galderak zuzenak (“Nora goaz?”) edo zeharkakoak (“Nora gindoazen galdetu dizut”, “Ez dakit nor naizen”) izan daitezke. Galdera zuzenak galdera-marka batekin (?) amaitzen dira.

Bai/ez galderak

Esaldi bat bai/ez galdera bihur daiteke hasieran esce (“hala al da…”, “al…”) gehituz:

• Esce tu parla deutx? – Alemanez hitz egiten al duzu?
• Esce tu ia come la salada? – Entsalada jan al duzu?

Beste bi modu daude. Ahozko hizkeran, aukera bat aurkeztu eta soilik berrespena eskatzen duten galderetan, si? edo no? gehitu daiteke esaldiaren amaieran. Eta galdera oso sinpleetan, hiztunak ahotsaren doinua igo dezake amaieran:

• Tu ia come la salada, si?
• Tu ia come la salada, no?
• Tu ia come, si?
• Nos es perdeda, no?
• Vos comprende?

Bai/ez galdera baten erantzuna si (“bai”) edo no (“ez”) da. Si-k galderan adierazitako aukera egiazkoa dela adierazten du; no-k, berriz, gezurrezkoa dela:

• Tu desira bir? – Garagardoa nahi duzu?
  • Si, per favore. – Bai, mesedez. (Garagardoa nahi dut)
  • No, grasias. – Ez, eskerrik asko. (Ez dut garagardorik nahi)

Galdera ezezkoan formulatu bada, si eta no hitzek galdera baiezkoan balego bezalako esanahi bera dute. Baina horrek nahasmena sor dezakeenez, argiagoa izan daiteke esaldi oso batekin erantzutea:

• Tu no desira bir? – Ez al duzu garagardorik nahi?
  • Si. – Bai. (Garagardoa nahi dut)
  • No. – Ez. (Ez dut garagardorik nahi)
  • Si, me desira bir. – Bai, garagardoa nahi dut.
  • No, me no desira bir. – Ez, ez dut garagardorik nahi.

Galdera hautatzaileak

Galdera hautatzaile batek entzuleari hainbat aukeraren artean bat hautatzeko eskatzen dio soilik, normalean o loturaren bidez lotutako zerrenda baten bidez adierazia:

• Tu desira te, cafe, o bir? – Tea, kafea ala garagardoa nahi duzu?
  • Cafe, per favore. – Kafea, mesedez.
• Tu ia veni par auto, o par bisicle, o tu ia pasea? – Autoz etorri zara, bizikletaz, ala oinez etorri zara?
  • Par auto, probable. – Autoz, ziurrenik.

Bestelako galderak

Bestelako galderetan, determinatzaile, izenordain edo adberbio galdetzaileak erabiltzen dira, hala nola cual, ci, cuando, cuanto, como, do eta perce determinatzaileak, izenordainak edo adberbioak. Galdetzailea esaldiaren hasierara eraman ohi da, baina erantzuna joango litzatekeen tokian ere ager daiteke:

• Cua es acel musica fea? = Acel musica fea es cua? – Zer da musika itsusi hori?
• Cua tu ia trova en la sutera? = Tu ia trova cua en la sutera? – Zer aurkitu duzu sotoan?
• Con cua tu come la salada? = Tu come la salada con cua? – Zerekin jaten duzu entsalada?
• Ci es tua autor prefereda? = Tua autor prefereda es ci? – Nor da zure idazle gogokoena?
• A ci tu ia dona la clave? = Tu ia dona la clave a ci? – Nori eman diozu giltza?
• Cual libro tu leje? = Tu leje cual libro? – Zein liburu irakurtzen ari zara?
• Cual de la libros tu ia prefere? = Tu ia prefere cual de la libros? – Liburuetatik zein nahiago izan duzu?
• Cual force tu usa per come la salada? = Tu usa cual force per come la salada? – Zein sardexka erabiltzen duzu entsalada jateko?
• Con cual force tu come la salada? = Tu come la salada con cual force? – Zein sardexkarekin jaten duzu entsalada?
• Cuando tu dormi? = Tu dormi cuando? – Noiz egiten duzu lo?
• Cuanto tu ia paia? = Tu ia paia cuanto? – Zenbat ordaindu duzu?
• Como vos ia evade? = Vos ia evade como? – Nola egin duzue ihes?
• Do nos es? = Do es nos? = Nos es do? – Non gaude?
• Perce tu core? = Tu core perce? – Zergatik egiten duzu korrika?
• Como rapida tu pote come la salada? = Tu pote come la salada como rapida? – Zein azkar jan dezakezu entsalada?

Zeharkako galderak

Zeharkako galderak (“galdera ez-zuzenak” bezala ere ezagunak) izen-perpaus gisa adierazten dira, eta normalean galdera zuzen batek izango lituzkeen hitz-sekuentzia eta aditz-denbora bera izaten dituzte. Zeharkako galdera batean, galdetzailea mendeko perpausaren hasieran jartzen da beti:

• Vos va demanda: “Ci tu ia vide?”  →  Vos va demanda ci me ia vide.
  • Galdetuko duzu: “Nor ikusi duzu?”  →  Nor ikusi dudan galdetuko duzu.
• Me no recorda: “A ci me ia parla?”  →  Me no recorda a ci me ia parla.
  • Ez dut gogoratzen: “Nori hitz egin diot?”  →  Ez dut gogoratzen nori hitz egin diodan.
• Los no sabe: “Cua nos va fa?”  →  Los no sabe cua los va fa.
  • Ez dakite: “Zer egingo dugu?”  →  Ez dakite zer egingo duten.
• Tu demanda: “Cual libros vos ia compra?”  →  Tu demanda cual libros nos ia compra.
  • Galdetzen duzu: “Zein liburu erosi dituzue?”  →  Galdetzen duzu zein liburu erosi ditugun.
• Me vide: “Do me va senta?”  →  Me vide do me va senta.
  • Ikusten dut: “Non eseriko naiz?”  →  Ikusten dut non eseriko naizen.
• Me no ia sabe: “Cuando nos va parti?”  →  Me no ia sabe cuando nos va parti.
  • Ez nekien: “Noiz abiatuko gara?”  →  Ez nekien noiz abiatuko ginen.

Bai/ez galderak zeharkako bihurtzean, beti esce erabiltzen dute:

• El no sabe: “Esce los ia parti?”  →  El no sabe esce los ia parti.
  • Ez daki: “Abiatu al dira?”  →  Ez daki abiatu diren ala ez.
• El ia demanda: “Esce tu pote aida?”  →  El ia demanda esce me pote aida.
  • Galdetu zuen: “Lagun al dezakezu?”  →  Lagundu ahal dudan galdetu zuen.

Kasu batzuetan, zeharkako galdera baten eta erlatibozko perpaus baten arteko aldea oso sotila da:

• (a) Me ia descovre cua ia es en la caxa. – Kutxan zer zegoen aurkitu nuen. (zeharkako galdera)
• (b) Me ia descovre lo cual ia es en la caxa. – Kutxan zegoen gauza aurkitu nuen. (erlatibozko perpausa)

(a) adibidean, kutxan zegoen gauzaren identitatea aurkitu nuen, zuzenean ikusi edo ukitu ez banuen ere. (b) adibidean, hura aurkitu nuen, objektu fisikoa bera.