Adberbioak

Adjektiboak izenak modifikatzen dituzten hitzak diren bezala, adberbioak beste ia edozer modifikatzen duten hitzak dira; adibidez, aditzak, adjektiboak, beste adberbio batzuk, determinatzaileak, preposizioak, izen-sintagmak eta baita esaldi osoak ere. Normalean, adberbioek lekuari, denborari, inguruabarrei, kausari, moduari edo graduari buruzko informazioa ematen dute.

Kokapena

Elefenean, adberbioek eta adjektiboek forma bera dute. Desberdintasuna kokapenaren bidez argitzen da: adjektiboak izenen atzetik doaz; adberbioak, berriz, aditzen atzetik eta beste hitz batzuen aurretik:

• La om ia studia atendosa la testo. – Gizonak arreta handiz aztertu zuen testua. (aditza modifikatzen)
• Me ia veni asi en un tren riable lenta. – Tren barregarriki motel batean etorri naiz hona. (adjektiboa modifikatzen)
• La tren ia move asurda lenta. – Trena zentzugabeki motel mugitzen zen. (beste adberbio bat modifikatzen)
• Me no oia multe bon tu. – Ez dizut oso ondo entzuten. (“multe”-k “bon” modifikatzen du, eta “multe bon”-ek “oia”)
• Cuasi sento persones ia espeta sur la plataforma. – Ia ehun pertsona zain zeuden nasan. (kuantifikatzaile bat modifikatzen)
• On ia escava un buco direta ante mea porte. – Zulo bat egin dute zuzenean nire atearen aurrean. (preposizio bat modifikatzen)
• Sola la manico es rompeda. – Heldulekua bakarrik dago hautsita. (izen-sintagma bat modifikatzen)
• Strana, el ia porta un balde de pexes. – Bitxia bada ere, arrain-ontzi bat zeraman. (esaldi bat modifikatzen)

Aditz bat (edo esaldi oso bat) modifikatzen duen adberbioa (edo adberbio-sintagma) esaldiaren hasieran ere jar daiteke. Eta nahasgarririk sortzen ez badu, adberbioa aditzaren osagarriaren atzetik edo esaldiaren amaieran ere jar daiteke:

• El dansa bon. – Ondo dantzatzen du.
• Pronto el va cade. – Laster eroriko da.
• Surprendente, el es un xico multe bon. – Harrigarria bada ere, oso mutil ona da.
• Me no oia tu multe bon. – Ez dizut oso ondo entzuten.
• baina: Me leje felis la libro. – Pozik irakurri dut liburua.

Kasu batzuetan, adjektibo baten aurretik doan adberbioa gidoi baten bidez lot dakioke, esanahia argitzeko:

• la parolas nova-creada – sortu berri diren hitzak

Adberbio-esanahi bat argitzeko beste modu bat en modo edo a grado esatea da:

• La melodia es bela en modo surprendente. – Melodia harrigarriki polita da.

Konparazioa

Adberbioen konparazioa adjektiboen konparazioa bezalakoa da erabat.

Adberbio primarioak

Adjektiboetatik eratorritako adberbio kopuru handiaz gain, Elefenek adberbio soilik diren hitz gutxi batzuk ditu:

• apena – ia ez, nekez
• cisa – agian
• cuasi – ia
• tan – hain (hainbesteraino)
• tro – gehiegi (gehiegizko neurrian)
• asi – hemen
• ala – han
• bien – benetan, egiazki, zalantzarik gabe
• an – baita… ere (itxarotakoaren aurka)
• ance – baita ere, ere
• ancora – oraindik
• aora – orain
• alora – orduan (une horretan)
• poi – gero, ondoren, eta gero, eta ondoren
• denova – berriro
• ja – jada, dagoeneko
• nunca – inoiz ez
• sempre – beti
• ier – atzo
• oji – gaur
• doman – bihar

Tan harridura-perpausetan erabiltzen da:

• Un vista tan bela! – Zein ikuspegi ederra!
• Tan stonante! – Zein harrigarria!

Adberbio kuantifikatzaileak

Zenbait kuantifikatzaile adberbio bihur daitezke, zerbait gertatzen den neurria edo maila adierazteko.

• no – ez
• alga – zertxobait, nahiko
• multe – asko
• poca – gutxi
• plu – gehiago
• min – gutxiago
• la plu – gehien
• la min – gutxien

No adberbioak “ez” esan nahi du, “inolaz ere ez”. Aldatzen duen hori ukatzen du. Kasu berezi gisa, aditz bat aldatzen duenean, aditzaren aurretik doa:

• Los no va comprende. – Ez dute ulertuko.
• Nos ave no sola un orania, ma ance du bananas. – Laranja bat ez ezik, bi banana ere baditugu.
• O, no esta problem denova! – Oh, arazo hau berriro ez!

Alga adberbioak “zertxobait”, “nahiko”, “neurri batean” esan nahi du:

• Acel es un caso alga spesial. – Hori kasu nahiko berezia da.
• Alga confusada, el ia cade en la lago. – Zertxobait nahasirik, lakura erori zen.

Multe adberbioak “asko”, “oso”, “neurri handi batean” esan nahi du:

• Me es multe coler. – Oso haserre nago.
• El ama multe la femes. – Asko maite ditu emakumeak.

Poca adberbioak “gutxi”, “ez asko”, “neurri txikian soilik” esan nahi du:

• Me es poca interesada. – Ez nago oso interesatuta.
• El core poca. – Gutxi egiten du korrika.

Plu eta min adberbioek “gehiago” eta “gutxiago” esan nahi dute, “neurri handiagoan” eta “neurri txikiagoan”:

• Tu aspeta plu joven ca me. – Ni baino gazteagoa ematen duzu.
• No parla plu. – Ez hitz egin gehiago.
• Me es min contente con la resulta ca me ta prefere. – Nahi nukeena baino gutxiago nago pozik emaitzarekin.

La plu eta la min adberbioek “gehien” eta “gutxien” esan nahi dute, “gehieneko neurrian” eta “gutxieneko neurrian”:

• “Pardona” es la parola la plu difisil. – “Barkatu” da hitzik zailena.
• El es la om la min interesante en la mundo. – Munduko gizonik gutxien interesgarria da.
• A la min, nos ave ancora la un la otra. – Gutxienez, elkar daukagu oraindik.

== #e Adberbio galdetzaile eta erlatiboak

Hurrengo adberbioak hainbat modutan erabil daitezke:

• cuando – noiz
• do – non
• como – nola
• cuanto – zenbat
• perce – zergatik

Galdera zuzen zein zeharkakoak sortzen dituzte, eta erlatibozko perpausak sartzen dituzte. Euren erabilera erlatiboaren hedapen gisa, adberbio-perpausak sartzen dituzten juntagailu gisa ere jokatzen dute; cuando, adibidez, a la tempo cuando esapidearen laburdura da kasu horretan. Preposizioen ondoren ere ager daitezke.

Cuando hitzak “noiz” esan nahi du (a cual tempo, en cual tempo):

• Cuando nos va come? – Noiz jango dugu?
• La enfante demanda cuando nos va come. – Haurra noiz jango dugun galdetzen ari da.
• En la anio cuando me ia nase, la clima ia es multe calda. – Jaio nintzen urtean, eguraldia oso beroa izan zen.
• Cuando nos ariva, me va dormi. – Iristen garenean, lo egingo dut.
• Nos va canta ante cuando nos dansa. – Dantza egin aurretik abestuko dugu.
• Nos va dansa pos cuando nos canta. – Abestu ondoren dantzatuko dugu.
• Nos va dansa asta cuando nos adormi. – Loak hartu arte dantzatuko dugu.

Do hitzak “non” esan nahi du (a cual loca, en cual loca). Mugimendu-aditz batekin erabiltzen denean, do hitzak sarritan “nora” esan nahi du:

• Do es la can? – Non dago txakurra?
• Me no sabe do nos vade. – Ez dakit nora goazen.
• En la pais do me ia nase, la clima es multe calda. – Jaio nintzen herrialdean, eguraldia oso beroa da.
• El ia dormi do el sta. – Zutik zegoen lekuan egin zuen lo.
• Me veni de do tu ia visita me. – Bisitatu ninduzun lekutik nator.
• La polisior ia desinia un sirculo sirca do el ia trova la clave. – Poliziak zirkulu bat marraztu zuen giltza aurkitu zuen lekuaren inguruan.

Como hitzak “nola” esan nahi du (en cual modo). “Bezala” esan nahi duen preposizio gisa ere balio du:

• Como tu conose mea nom? – Nola dakizu nire izena?
• Me no comprende como tu conose mea nom. – Ez dut ulertzen nola dakizun nire izena.
• La manera como tu pasea es riable. – Ibiltzeko duzun modua barregarria da.
• Me parla como me pensa. – Pentsatzen dudan bezala hitz egiten dut.
• La descrive ia difere multe de como la loca aspeta vera. – Deskribapena oso desberdina zen lekuak benetan duen itxuratik.
• Tua oios es como los de un falcon. – Zure begiak belatz batenak bezalakoak dira.

Cuanto hitzak “zenbat” esan nahi du (en cual cuantia). Esanahi bera duen kuantifikatzaile gisa ere balio du:

• Cuanto la orolojo custa? – Zenbat balio du erlojuak?
• Cuanto tu ia compra? – Zenbat erosi zenuen?
• Cuanto tu desira esta torta? – Zenbat nahi duzu tarta hau?
• Me va demanda cuanto ia ariva. – Zenbat iritsi diren galdetuko dut.
• Nos va aida cuanto nos pote. – Ahal bezainbeste lagunduko dugu.
• Tu sabe cuanto me ama tu? – Badakizu zenbat maite zaitudan?

Perce hitzak “zergatik” esan nahi du (hainbat zentzutan: par cual causa, per cual razona, con cual intende). Dagozkion juntagailuak car (“zeren eta”, “arrazoi horrengatik”) eta afin (“-(e)n asmoz”, “helburu horrekin”) dira:

• Perce tu core? – Zergatik ari zara korrika?
• La fem ia demanda perce la fenetra es rompeda. – Emakumeak leihoa zergatik zegoen hautsita galdetu zuen.