Determinatzaileak

Determinatzailea izen bat aldatzen duen hitza da, haren erreferentzia adierazteko, haren identitatea eta kantitatea barne. Pluralaren -s markaz gain (Elefenen determinatzailetzat hartzen dena), determinatzaileak izenaren aurretik doaz beti.

Hainbat determinatzaile mota daude. Klase bakoitzaren adibide tipikoak hauek dira: tota, la, esta, cual, cada, mea, multe, otra.

Aurredeterminatzaileak

Tota-k “guzti” edo “dena” esan nahi du. Izenaren erreferentearen kantitate osoa adierazten du. cada ez bezala, tota-k osotasunari egiten dio erreferentzia, eta ez osatzen duten banakako kideei:

• Tota linguas es asurda. – Hizkuntza guztiak zentzugabeak dira.
• Me va ama tu per tota tempo. – Betiko maitatuko zaitut / denbora guztian zehar.
• La lete ia vade a tota locas. – Esnea toki guztietara joan zen.
• On ia oia la musica tra tota la vila. – Musika herri osoan zehar entzun zen.

Ambos-ek “biak” esan nahi du. Tota-ren ordez erabil daiteke kantitate osoa bi baino ez dela dakienean. Izenak pluralean egon behar du:

• Ambos gamas es debil. – Bi hankak ahul daude.

Semantikoki, tota eta ambos ez dira kuantifikatzaileetatik bereizten, baina aparteko klase gisa tratatzen dira beren sintaxiagatik: izen-sintagman gainerako determinatzaile guztien aurretik doaz, la barne.

Izenordain gisa ere erabil daitezke.

Artikuluak

Elefenek bi artikulu ditu: la artikulu zehaztua eta un artikulu zehaztugabea. Hemen “zehaztua” esateak esan nahi du izenaren erreferentea “lehendik definituta” dagoela, zerbait berria izan beharrean.

La artikuluak entzuleak lehendik ezagutzen duen norbait edo zerbait adierazten duen izen bat aurkezten du. Egoera mota hauetan erabiltzen da:

• Gauza lehendik aipatu denean:
  • Me ia compra un casa. La casa es peti. – Etxe bat erosi dut. Etxea txikia da.
• Entzuleak erraz asma dezakeenean gauza hori existitzen dela:
  • Me ia compra un casa. La cosina es grande. – Etxe bat erosi dut. Sukaldea handia da.
• Esaldiaren gainerako zatiak gauza nahiko ondo zehazten duenean:
  • El ia perde la numeros de telefon de sua amis. – Bere lagunen telefono-zenbakiak galdu ditu.
• Entzuleak gauza zuzenean hauteman dezakeenean:
  • La musica es bela, no? – Musika ederra da, ezta?
• Gauza guztientzat oso ezaguna denean. Honek azterketa-eremuak eta izen abstraktuak barne hartzen ditu:
  • La luna es multe distante de la tera. – Ilargia lurretik oso urrun dago.
  • Me no comprende la matematica. – Ez dut matematika ulertzen.
  • El ama la cafe. – Kafea maite du.
  • La felisia es plu importante ca la ricia. – Zoriontasuna aberastasuna baino garrantzitsuagoa da.

Un artikuluak entzuleak oraindik ezagutzen ez duen zerbaiti erreferentzia egiten dion izen singular bat aurkezten du. Ez da erabiltzen izen pluralekin edo zenbakarri ez direnekin. (“Bat” esan nahi duen kuantifikatzaile gisa ere balio du).

• Me vole leje un libro. – Liburu bat irakurri nahi dut.
• Un gato ia veni en la sala. – Katu bat sartu da gelan.

Hizkuntza batzuek artikulu partitiboa dute, izen zenbakarri ez baten kantitate zehaztugabea adierazteko. Elefenek la erabiltzen du, edo artikulurik ez:

• Me gusta la cafe. – Kafea gustatzen zait / Kafe hori gustatzen zait.
• Me gusta cafe. – Kafea gustatzen zait.
• Me bevi cafe. – Kafea edaten dut.

Erakusleak

Erakusleek izenaren erreferentea seinalatzen dute, denboran, espazioan edo diskurtsoan bertan kokatuz.

Esta-k “hau” esan nahi du. La-ren antzekoa da, baina hiztunetik gertu dagoen elementu bat seinalatzen du, fisiko zein metaforikoki:

• Me posese esta casa. – Etxe honen jabea naiz.
• Esta libros es merveliosa. – Liburu hauek zoragarriak dira.
• Me gusta esta cafe. – Kafe hau gustatzen zait.
• Esta mense ia es difisil. – Hilabete hau zaila izan da.
• Esta frase conteni sinco parolas. – Esaldi honek bost hitz ditu.

Acel-ek “hori” edo “hura” esan nahi du. La-ren antzekoa da hau ere, baina hiztunetik urrun dagoen elementu bat seinalatzen du, edo behintzat esta baino urrunago dagoena:

• Acel xico regarda acel xicas. – Mutil hura neska haiei begira dago.
• Atenta denova en acel modo. – Saiatu berriro modu horretan.
• Acel torta es noncomable. – Tarta hori ezinezkoa da jatea.

Esta eta acel izenordain bihur daitezke.

Galdetzaileak

Determinatzaile galdetzaileak galderak sortzeko modu bat dira.

Cual-ek “zein” edo “zer” galdetzen du:

• Cual animal es acel? – Zer animalia da hori?
• Cual vejetales es la plu bon? – Zein barazki dira onenak?
• Tu veni de cual pais? – Zein herrialdetatik datorzu?
• Cual fenetras es rompeda? – Zein leiho daude hautsita?
• Cual pinta tu prefere? – Zein pintura nahiago duzu?

Cuanto-k “zenbat” galdetzen du izen zenbakarri pluralekin eta izen zenbakarri ezinekin:

• Cuanto casas es en tua strada? – Zenbat etxe daude zure kalean?
• Cuanto pan tu pote come? – Zenbat ogi jan dezakezu?

Cual eta cuanto izenordain gisa ere erabiltzen dira.

Hautapen-determinatzaileak

Hautapen-determinatzaileek multzo osotik banako zehatzak hautatzen dituzte:

• cada – bakoitz, bakoitza, oro
• cualce – edonor, edozein
• alga – zenbait, batzuk, pixka bat, edozein
• no – bat ere ez, ez
• sola – soilik, bakarrik

Cada-k “bakoitz” edo “guzti” esan nahi du, elementu guztiak banan-banan hartuta. Izenak zenbakarria baina singularra izan behar du:

• Cada can ave un nom. – Txakur bakoitzak izen bat du.
• Me no ia leje cada parola. – Ez nuen hitz bakoitza irakurri.
• Tu fa la mesma era a cada ves. – Akats bera egiten duzu aldi bakoitzean.

Cualce-k “edozein” esan nahi du, hau da, berdin du zein. Izena zenbakarria izaten da normalean. Izen zenbakarri ezinekin, “any” adierazteko normalean alga erabiltzen da:

• Prende cualce carta. – Hartu edozein karta.
• Cualce contenadores va sufisi. – Edozein ontzi nahikoa izango da.

Alga-k adierazten du izenaren erreferentearen identitatea zehaztu gabe dagoela:

• Me ia leje acel en alga libro. – Hori libururen batean irakurri nuen.
• Cisa me va reveni a alga dia. – Agian egunen batean itzuliko naiz.
• Alga cosa es rompeda. – Zerbait hautsita dago.

Izen zenbakarri ezinekin edo izen zenbakarri pluralekin erabiltzen denean, alga-k adierazten du erreferentearen identitatea ez ezik, haren kantitatea ere zehaztu gabe dagoela. Kantitatea nahiko txikia dela ulertu ohi da —bestela multe esango litzateke—, baina ez poca-rekin bezain txikia:

• Me va leje alga libros. – Liburu batzuk irakurriko ditut.
• Alga polvo ia cade de la sofito. – Hauts pixka bat erori zen sabaitik.
• El ave alga pan en sua sesto. – Ogi pixka bat du bere saskian.

No-k “ez” edo “bat ere ez” esan nahi du. Izenaren erreferentea falta dela edo ez dela existitzen adierazten du:

• Me ave no arbores en mea jardin. – Ez dut zuhaitzik nire lorategian.
• Tu va senti no dole. – Ez duzu minik sentituko.
• No arbor es plu alta ca la tore Eiffel. – Ez dago Eiffel dorrea baino altuagoa den zuhaitzik.
• Me ia encontra no person en la parce. – Ez nuen inor aurkitu parkean.

Sola-k “bakarrik” edo “bakarra” esan nahi du, hau da, hau bakarrik eta beste inor ez:

• El es la sola dotor en la vila. – Herriko mediku bakarra da.
• Estas es la sola du parolas cual nos no comprende. – Hauek dira ulertzen ez ditugun bi hitz bakarrak.
• Me va destrui la mur con un sola colpa. – Kolpe bakar batez suntsituko dut horma.

Determinatzaile hauek, no eta sola izan ezik, izenordain gisa ere erabil daitezke. Gainera, pertsonei erreferentzia egiten dieten cadun, cualcun, algun eta nun izenordain bereziak osatzen dituzte. Gauzei erreferentzia egiteko, determinatzaileen ondoren cosa jartzen da soilik.

Edukitzatzaileak

Determinatzaile edukitzatzaileak hauek dira: mea, tua, sua, nosa, vosa, lor eta cui:

• Mea gato ia come un mus. – Nire katuak sagu bat jan zuen.
• Me gusta multe tua dansa. – Asko gustatzen zait zure dantza.
• Nosa ecipo va gania la premio. – Gure taldeak irabaziko du saria.

Jabetza de me bezalako esaldi batekin ere adieraz daiteke:

• Acel es la casa de tu. – Hori zure etxea da.

Hirugarren pertsonako edukitzatzailea sua da, baliokidea litzatekeen izenordaina el, lo, los, on edo se izan arren:

• La ipopotamo abri sua boca. – Hipopotamoak bere ahoa irekitzen du. (erreflexiboa)
• Nos regarda sua dentes. – Haren hortzei begiratzen diegu. (ez-erreflexiboa)

“Beren” adierazteko (hau da, de los, edo de se plurala denean), lor determinatzailea erabil daiteke sua-ren ordez. Baina hau ez da inoiz derrigorrezkoa. Sua beti da posible (eta tradizionalagoa), baina esaldi batzuetan lor argiagoa izan daiteke:

• La otelor mostra lor sala a sua visitores. – Ostalariak bere gonbidatuei haien gela erakusten die. (gonbidatuen gela)
• La visitores gusta multe lor sala / sua sala. – Gonbidatuei asko gustatzen zaie beren gela.
• Ance la otelor gusta lor sala. – Ostalariari ere gustatzen zaio haien gela. (gonbidatuen gela)

Erlatibozko esaldi batean, de ci sua/lor/la eta de cual sua/lor/la sekuentziak cui determinatzailera soilik labur daitezke:

• La person cui xapo ia es perdeda pote reprende lo a la reseteria. – Txapela galdu zaion pertsonak harreran jaso dezake.
• La cavalo cui nom es Pegaso ave alas. – Pegaso izena duen zaldiak hegoak ditu.
• Autos cui motor es rompeda no funsiona. – Motorra hautsita duten autoek ez dute funtzionatzen.
• La fem cui sposo tu conose labora a mea ofisia. – Senarra ezagutzen duzun emakumeak nire bulegoan egiten du lan.
• La fem a cui sposo tu ia dona la letera es encantante. – Gutuna senarrari eman zenion emakumea xarmagarria da.

Kuantifikatzaileak

Kuantifikatzaileak izenaren erreferentearen kopurua edo kantitatea adierazten laguntzen duten determinatzaileak dira:

• -s – -s (pluralaren marka)
• un – bat, artikulu zehaztugabea
• du, tre, cuatro… – bi, hiru, lau…
• multe – asko
• poca – gutxi
• plur - zenbait
• plu – gehiago
• la plu – gehienak, gehien
• min – gutxiago
• la min – gutxien, gutxienak

Pluralaren -s marka da kuantifikatzailerik oinarrizkoena. Izen plural bat biltzen duen izen-sintagmak ez du beste determinatzailerik behar:

• Me va leje libros. – Liburuak irakurriko ditut.
• Me va leje la libros. – Liburuak irakurriko ditut.

Artikulu zehaztugabea izateaz gain, un “bat” zenbakia da. Izenaren erreferentearen kantitate bakarra adierazten du. Beraz, izenak zenbakarria baina singularra izan behar du:

• Me ave un frate e du sores. – Anaia bat eta bi arreba ditut.

Gainerako zenbaki kardinalak ere —du, tre, cuatro, etab.— kuantifikatzaileak dira.

• Me ave tre gatos obesa. – Hiru katu lodi ditut.
• Me ave cuatro plu anios ca mea frate. – Nire anaiak baino lau urte gehiago ditut.

Multe-k izenaren erreferentearen kantitate handia adierazten du. “Asko” esan nahi du izen zenbakarri pluralekin eta izen zenbakarri ezinekin:

• Esta casa sta ja asi tra multe anios. – Etxe honek urte asko daramatza hemen zutik.
• La pijones come multe pan. – Usoek ogi asko jaten dute.

Poca multe-ren kontrakoa da, eta kantitate txikia adierazten du. “Gutxi” esan nahi du izen zenbakarri pluralekin eta izen zenbakarri ezinekin:

• Me reconose poca persones. – Jende gutxi ezagutzen dut. (oso gutxi)
• El pote dona poca aida. – Laguntza gutxi eman dezake. (oso gutxi)
• Konparatu: Me pote leje alga parolas. — Hitz batzuk irakur ditzaket. (kopuru txiki bat)

Plur izen zenbakarri pluralekin soilik erabil daiteke. Banan-banan identifika daitezkeen gauzen kopuru nahiko txiki bati egiten dio erreferentzia:

• A la picnica, plur persones (on ta pote lista los) ia es picada par insetos. — Piknikean, zenbait pertsonari (zerrendatu litezke) intsektuek ziztatu zieten.
• El ia visita me a plur dias en la mense pasada. — Joan den hilabetean zenbait egunetan bisitatu ninduen.

Aitzitik, alga-k gauzen identitatea zehaztu gabe dagoela azpimarratzen du:

• Esta egali ave alga solve(s). — Ekuazio honek badu konponbiderik / baditu soluzio batzuk. (Kalitate-adierazpena: ekuazioa ebatz daiteke, zehaztu gabeko modu batean edo gehiagotan.)
• Esta egali ave plur solves. — Ekuazio honek zenbait soluzio ditu. (Kantitate-adierazpena: ekuazioak identifika eta zenbatu daitezkeen soluzio kopuru txiki bat du.)

Plu-k “gehiago” esan nahi du. Izenaren erreferentearen kantitate handiagoa adierazten du, eta izen pluralekin zein zenbakarri ezinekin erabil daiteke. La plu-k “gehienak” edo “gehien” esan nahi du —kantitaterik handiena—:

• Tu ave plu libros ca me. – Nik baino liburu gehiago dituzu.
• La plu linguas es bela. – Hizkuntza gehienak ederrak dira.
• Plu pan es en la cosina. – Ogi gehiago dago sukaldean.
• La plu fango es repulsante. – Lodo gehiena nazkagarria da.

Min plu-ren kontrakoa da, eta “gutxiago” esan nahi du. Kantitate txikiagoa adierazten du, eta izen pluralekin zein zenbakarri ezinekin erabil daiteke. La min-ek “gutxien” edo “gutxienak” esan nahi du:

• Me desira min vejetales ca el. – Hark baino barazki gutxiago nahi ditut.
• Tu ia leje la min libros de cualcun ci me conose. – Ezagutzen dudan edonork baino liburu gutxien irakurri dituzu.
• El ave min interesa a cada dia. – Egunetik egunera interes gutxiago du.

Kuantifikatzaile guztiak izenordain bihur daitezke.

Antzekotasun-determinatzaileak

Beste lau determinatzaile antzekotasunarekin eta diferentziarekin lotuta daude:

La mesma-k “bera” edo “guztiz bera” esan nahi du. Normalean ezin da la hitza kendu, nahiz eta esta edo acel-engatik alda daitekeen:

• Tu porta la mesma calsetas como me. – Nire galtzerdi berak daramatzazu jantzita.
• La gera ia comensa en la mesma anio. – Gerra urte berean hasi zen.
• Nos va reveni a esta mesma tema pos un semana. – Gai honetara bertara itzuliko gara astebete barru.

Otra-k “beste” esan nahi du:

• Nos ave aora esta tre otra problemes. – Orain beste hiru arazo hauek ditugu.
• La otra solve ia es plu bon. – Beste soluzioa hobea zen.
• Tu ave otra pan? – Beste ogirik baduzu?

Tal-ek “halako” edo “horrelako” esan nahi du, hau da, mota honetakoa edo horretakoa:

• Me construi un macina de tempo. – Denbora-makina bat eraikitzen ari naiz.
  • Tal cosas es nonposible. – Horrelako gauzak ezinezkoak dira.
• Me xerca un abeor. – Erlezain baten bila nabil.
  • Me no conose un tal person. – Ez dut halako pertsonarik ezagutzen.
• Tu vole repinti la sala? – Gela berriro margotu nahi duzu?
  • Me prefere evita tal labora. – Nahiago dut horrelako lana saihestu.
• Tu ave plu libros como estas? – Liburu gehiago dituzu hauek bezalakoak?
  • Si, me ave du otra tal libros. – Bai, horrelako beste bi liburu ditut.

Propre-k “propio” esan nahi du (“nire propioa” bezala), izenaren jabea azpimarratuz. Bereziki erabilgarria da sua determinatzailearen ondoren, esanahia erreflexiboa dela argitzeko, hau da, izena esaldiaren subjektuarena dela adierazteko:

• Mea propre idea es an plu strana. – Nire ideia propioa are arraroagoa da.
• El ia trova la xarpe de sua sposo e ia pone lo sirca sua propre colo. – Bere senarraren bufanda aurkitu eta bere lepoan (propioan) jarri zuen.

Determinatzaileen ordena

Determinatzaileek ordena zehatz bati jarraitzen diote:

• Tota eta ambos aurredeterminatzaileak, baldin badaude, gainerako guztien aurretik doaz.
• Ondoren, artikulu bat, erakusle bat, galdetzaile bat, hautapen-determinatzaile bat edo edukitzatzaile bat dator. Normalean ez dago mota horretako determinatzaile bat baino gehiago izen-sintagma batean.
• Horren ostean, kuantifikatzaile bat edo gehiago edo antzekotasun-determinatzaileak egon daitezke. Antzekotasun-determinatzaile bat ez da inoiz izen-sintagma zenbakarri singular baten lehen hitza izaten. Beti doa beste determinatzaile baten ondoren —edo biren ondoren, horietako bat aurredeterminatzailea bada (adibidez, tota la otra libro).—

Adibidez:

• El ia colie sua poca posesedas e parti. – Bere ondasun gutxiak bildu eta joan egin zen.
• Un otra problem es la manca de aira fresca asi. – Beste arazo bat hemen aire freskoaren falta da.
• Nos no ia tradui ancora acel otra cuatro frases. – Oraindik ez ditugu beste lau esaldi horiek itzuli.
• Tota la omes ia vade a la costa. – Gizon guztiak kostaldera joan ziren.