Ortografia eta ahoskera

Alfabetoa

Elefenek munduko alfabetorik ezagunena erabiltzen du: erromatarra edo latindarra.

• letra xeheak
  • a b c d e f g h i j l m n o p r s t u v x z
• letra maiuskulak
  • A B C D E F G H I J L M N O P R S T U V X Z

K (k), Q (q), W (w) eta Y (y) ez dira ohiko hitzetan agertzen. Jatorri erromanikokoak ez diren nazioarteko ehun bat hitzetan, W idatz daiteke U-ren ordez, eta Y I-ren ordez, ortografia errazago ezagutzeko: ioga/yoga, piniin/pinyin, sueter/sweter, ueb/web. Horrez gain, K, Q, W eta Y izen berezien eta Elefenekoak ez diren hitzen jatorrizko formak kontserbatzeko baino ez dira erabiltzen.

H ere ez da ohikoa, baina termino tekniko eta kultural batzuetan aurkitzen da.

Letra maiuskulak

Letra maiuskula esaldi bateko lehen hitzaren hasieran erabiltzen da.

Letra maiuskulak izen berezien hasieran ere erabiltzen dira. Izen berezi batek hainbat hitz dituenean, hitz bakoitza maiuskulaz idazten da – la eta de bezalako hitz txikiak izan ezik:

• Pertsonak, errealak nahiz irudizkoak, baita pertsonifikatutako animaliak eta gauzak ere
  • Maria, San Paulo, Barack Obama, Jan de Hartog, Seniora Braun, Oscar de la Renta, Mickey Mouse
• Erakundeak (adibidez, enpresak, elkarteak)
  • Ikea, Nasiones Unida, Organiza Mundal de Sania
• Entitate politikoak (adibidez, nazioak, estatuak, hiriak)
  • Frans, Atina, Site de New York, Statos Unida de America
• Kokapen geografikoak (adibidez, ibaiak, ozeanoak, lakuak, mendiak)
  • la Alpes, Rio Amazon, Mar Atlantica
• Alfabetoko letrak
  • E, N

Baina artelanen eta literatura-lanen izenburuetan, izenburuko lehen hitza baino ez da maiuskulaz idazten (baita agertzen den edozein izen berezi ere):

• Un sonia de un note de mediaestate – Uda-gau bateko ametsa
• La frates Karamazov – Karamazov anaiak
• Tocata e fuga en D minor – Tokata eta fuga re minorrean

Batzuetan, abisuetan bezala, maiuskulak hitz edo esaldi osoak NABARMENTZEKO erabiltzen dira.

Elefenek letra xeheak erabiltzen ditu hizkuntza batzuek maiuskulak erabiltzen dituzten lekuetan:

• Asteko egunak
  • lundi, jovedi – astelehena, osteguna
• Hilabeteak
  • marto, novembre – martxoa, azaroa
• Jaiak eta antzeko ospakizunak
  • natal, ramadan, pascua – Eguberria, Ramadan, Pazko eguna
• Mendeak
  • la sentenio dudes-un – hogeita batgarren mendea
• Hizkutzak eta herriak
  • catalan, xines – katalana, txinera

Letren izenak

Hurrengo silabak erabiltzen dira letrak ahoz izendatzeko, adibidez, hitz bat deletreatzean:

• a be ce de e ef ge hax i je ka el em en o pe qua er es te u ve wa ex ya ze

Hauek izenak dira eta pluralean jar daitezke: as, bes, efes.

Idazterakoan, letra bera maiuskulaz aurkez daiteke, pluralerako -s gehituz:

• La parola “matematica” ave tre As, du Ms (emes ahoskatua), e un E. – “Matematica” hitzak hiru A, bi M eta E bat ditu.

Bokalak

A, E, I, O eta U letrak gaztelaniaz edo italieraz bezala ahoskatzen dira:

Bokal-soinuek aldakuntza-maila bat onartzen dute. Adibidez, A [ɑ] gisa ahoska daiteke (ingelesezko “car” hitzean bezala), E [ɛ] (“get”) edo [eɪ] (“gate”) gisa, eta O [ɔ] (“caught”) edo [oʊ/əʊ] (“coat”) gisa, gaizki-ulerturik sortu gabe.

Diftongoak

Bokal bat beste baten ondoren doanean, normalean bereizita ahoskatzen dira. Baina lau kasutan, bigarren bokala I edo U denean, bi bokalek diftongo bat osatzen dute:

Aurrizki bat gehitzeak ez du diftongorik sortzen: reuni [re-uni], supraindise [supra-indise]. Antzeko arrazoiengatik, beste hitz gutxi batzuetan ere bi silaba bereiztea ohikoa da: egoiste [ego-iste], proibi [pro-ibi]. Horrelako hitzak hiztegian adierazten dira, adibidez, “proibi (o-i)”.

EI sekuentzia arraroa da. Normalean bi bokal bereizi gisa ahoskatzen da: ateiste [ate-iste], feida [fe-ida], reinventa [re-inventa]. Baina ahoskera hau zaila egiten zaien hiztunek [ej] edo [e] esan dezakete horren ordez.

I edo U beste bokal baten aurretik doanean, erdibokal batera murrizten da – ingelesezko Y edo W bezala – ondorengo kasuetan:

• Hitz baten hasieran
  • ioga [joga], ueste [weste]
• Beste bi bokalen artean
  • joia [ʒoja], ciui [kiwi], veia [veja]
• LI, NI beste bi bokalen artean
  • folia [folja], anio [anjo] – baina ez hitz baten lehen silaban
• CU, GU bokal baten aurretik
  • acua [akwa], cual [kwal], sangue [sangwe]

Beste kasu batzuetan – adibidez, emosia, abitual, plia –, I edo U bokal oso gisa mantentzen da.

Arau hauek diftongoen ohiko ahoskera zehazten duten arren, alde batera utz daitezke nahasketarik sortu gabe.

Kontsonanteak

Hurrengo letrak kontsonanteak dira:

Kontuan izan ondorengo puntuak:

• C beti ingelesezko “call” hitzean bezala ahoskatzen da, inoiz ez “cell” hitzean bezala.
• F beti ingelesezko “off” hitzean bezala ahoskatzen da, inoiz ez “of” hitzean bezala.
• G beti ingelesezko “get” hitzean bezala ahoskatzen da, inoiz ez “gem” hitzean bezala.
• J letrak frantsesez eta portugesez duen soinua du: ingelesezko “treasure” hitzeko S-a bezala.
• N letrak, G edo C-ren aurretik, ingelesezko NG [ŋ] soinu bera du: longa, ance. Silaba baten amaierako NG-k ere, bumerang edo gangster hitzetan bezala, soinu hau du: G-a mutua da.
• R letrak italieraz eta gaztelaniaz duen dardarkari soinua du.
• S beti ingelesezko “hiss” hitzean bezala ahoskatzen da, inoiz ez “his” hitzean bezala.
• V letrak ez du inoiz B-ren soinurik, gaztelaniaz ez bezala.
• X ingelesezko SH, alemanezko SCH eta frantsesez zein portugesezko CH bezalakoa da.
• Z beti ingelesezko “zoo” hitzean bezala ahoskatzen da.

Hiztun batzuek kontsonanteak konbinazio edo posizio jakin batzuetan ahoskatzeko zailtasunak dituztenez, Elefenek ondorengo aldaerak onartzen ditu:

• J
  • Nahiago bada, J [dʒ] gisa ere ahoska daiteke, ingelesezko “judge” hitzeko J-a bezala.
• R
  • Beste R soinu batzuk (frantsesez, alemanez edo ingelesez bezala) onargarriak dira, betiere Elefeneko beste soinuetatik argi eta garbi bereizten badira.
• X
  • Nahiago bada, X [tʃ] gisa ere ahoska daiteke, ingelesezko “church” hitzeko CH-a bezala.
• Z
  • Nahiago bada, Z [ts] gisa ere ahoska daiteke, italierazko “pizza” hitzeko ZZ-a bezala.
• haicu, bahamas
  • Hiztunak nahiago badu, H mutua utz daiteke: [ajku], [ba-amas].
• blog, club
  • Nazioarteko hitz batzuk ezohiko kontsonanteekin amaitzen dira. Amaieran E bat gehi daiteke ahoskera errazteko: [bloge], [klube].
• spada, strada
  • Hitz batzuk S-rekin hasten dira, kontsonante bat jarraian dutela. Hau zaila egiten zaion hiztun batek hasieran E bat gehi dezake: [espada], [estrada].
• gnostica, psicolojia
  • Hitz zientifiko batzuk ezohiko kontsonante-konbinazioekin hasten dira, hala nola FT, GN, MN, PS edo PT. Lehenengo kontsonantea ahoskeran alde batera utz daiteke: [nostika], [sikoloʒia].
• ambargris, esflue, fortres, rontgen
  • Hitz arraro batzuek konbinazio konplexuagoak dituzte, hiru kontsonante edo gehiagorekin. Hauek zailak badira, schwa bat (bokal neutral bat) gehi dakioke ahoskerari: [ambarəgris], [esəflue], [forətres/fortəres], [rontəgen].

Elefenekoak ez diren letrak

Elefenekoak ez diren letrak hitz batean agertzen direnean, normalean honela ahoskatzen dira:

Azentua

Hitz batek bokal bat baino gehiago baditu, bokaletako bat azentuatua da (indartsuago ahoskatzen da). Azentuatutako bokalak azpimarratuta agertzen dira behean.

Oinarrizko araua hitz baten azken kontsonantearen aurretik doan bokala azentuatzea da:

• falda
• integra
• matematica
• albatros
• ranur

Atzizki bat gehitzeak azentua lekuz alda dezake:

• matematica  →  matematical
• radiograf  →  radiografia (aldaketarik gabe)
• radiograf  →  radiograf‌iste

Baina pluraleko -s gehitzeak ez du azentua lekuz aldatzen:

• un falda  →  du faldas
• un joven  →  tre jovenes
• ambos – hitz berezi honek pluralak bezalako azentua du

Diftongo bateko I edo U letrek kontsonante baten moduan jokatzen dute alderdi honetan:

• abaia
• ciui
• bonsai
• cacau

Azken kontsonantearen aurretik bokalik ez badago, lehenengo bokala azentuatzen da:

• trae
• fea
• tio
• proa
• jua

Hitz batzuek hainbat bokal dituzte azken kontsonantearen ondoren. Bokalak IA, IE, IO, UA, UE edo UO badira, azentua kontsonantearen aurreko bokalera doa oraindik:

• asentua
• jelosia
• rituo
• alio

Hala ere, amaierako bokalak AE, AO, EA, EO, OA, OE edo UI direnean, azentua bikoteko lehen bokalera doa:

• coneo
• idea
• sutrae
• produi

(Baina estingui eta vacui hitzetan, U erdibokala da beste arau bat dela eta.)

Ala, asi, agu, ami, enemi, perce, alo, oce eta ura hitzak askotan azken bokalean azentuatuz ahoskatzen dira, aurrekoan egin beharrean. Bi ahoskerak dira onargarriak.

Hitz elkartuek, hala nola parario eta mediadia, bigarren osagaiaren jatorrizko azentua mantentzen dute.

Elefen ez da hizkuntza tonala: hitzak ez dira bereizten ahotsaren tonu-aldaketengatik. Hala ere, esaldi bat galdera dela adierazteko modu bat amaieran tonua igotzea da:

• Tu parla portuges? – azken hitzean tonu goranzkoarekin
• Tu no parla portuges. – tonu lau edo beheranzkoarekin

Fonotaktika

Elefeneko ohiko hitzen formak arau jakin batzuek mugatzen dituzte.

Bokal bereko bi adibide (hala nola aa) ezin dira elkarren ondoan egon, aurrizki bat gehitzearen ondorio denean izan ezik: “reenvia”, “coopera”. Kasu hauetan, bi bokalak ahoskatzen dira.

ou sekuentzia normalean ez da onargarria.

Atzizki batek baliozkoa ez den bokal-sekuentzia bat sortuko lukeen lekuetan, sekuentziako bigarren bokala kendu egiten da:

• comedia + -iste  →  (comediiste)  →  comediste – komediantea

Silaba baten hasieran ondorengo 23 kontsonante-multzoak baino ez dira onartzen:

• pr-, br-, pl-, bl-
• tr-, dr-
• cr-, gr-, cl-, gl-
• fr-, vr-, fl-
• sl-
• sp-, st-, sc-
• sf-
• spr-, str-, scr-
• spl-, scl-

Silaba baten amaieran ondorengo kontsonanteak baino ez dira onartzen, eta bokal bat izan behar dute zuzenean aurretik:

• -f, -s, -x
• -m, -n, -l, -r

Hitz baten erdian dagoen kontsonante-multzo bat baliozkoa da bi silaba baliozkotan bana badaiteke:

• encontrante = en-con-tran-te
• mostrablia = mo-stra-bli-a
• instinto = in-stin-to

Izen bereziek, hitz tekniko, nazioarteko edo kultura bati lotutakoekin batera, arau hauek hausteko askatasuna dute.