Aditzak

Ohiko aditz batek ekintza baten gertatzea edo bertan behera uztea (korrika egin, gelditu), harreman bat (izan, galdu) edo egoera bat (zutik egon, urtu) adierazten du. Elefenez, aditzak ez dira aldatzen denbora edo modua bezalako ezaugarriak adierazteko. Horren ordez, adberbioak erabiltzen dira – batez ere ia, va eta ta hiru aurreaditzak. Edozein aditz aldaketarik gabe berrerabili daiteke izen gisa.

Denbora

Etorkizuneko denbora va partikulaz markatzen da (frantses jatorriko hitza). Iraganeko denborak, burutua eta pluskuanperfektua barne, ia partikulaz markatzen dira (chavacano jatorrikoa). Aditzaren aurretik doazen adberbio bereziak dira hauek. Orainaldiak ez du markarik:

• Me canta. – Abesten dut / Abesten ari naiz.
• Me va canta. – Abestuko dut / Abestear nago.
• Me ia canta. – Abestu nuen / Abesten ari nintzen / Abestu dut / Abestua nuen.

Ipuinek askotan iraganean (edo irudizko iragan batean) gertatutako ekintzak deskribatzen dituzte, edo irakurleari axola ez zaion denbora-kokapen batekoak. Kasu horietan, ia alde batera utz daiteke.

Elefenek ez ditu aditzaren alderdi burutuak eta burutugabeak bereizten (adibidez, “jan nuen”, “jaten nuen”, “jan dut”, “jan nuen”). Hala ere, erraz argitu daiteke bi ekintzaren sekuentzia tenporala, lehenengoa ja (“dagoeneko”) partikulaz markatuz:

• Cuando tu ia encontra nos, nos ia come ja. – Aurkitu gintuzunean, (dagoeneko) janda geunden.
• Si tu reveni doman, me va fini ja la labora. – Bihar itzultzen bazara, (dagoeneko) lana amaituta izango dut.
• Sempre cuando me ateni la fini de un capitol, me oblida ja la titulo. – Kapitulu baten amaierara iristen naizen bakoitzean, (dagoeneko) ahaztuta izaten dut izenburua.

Badaude denbora-sekuentzia argitzeko beste modu batzuk ere:

• Me ia come ante aora. – Orain baino lehen jan nuen.
• Me ia come plu temprana. – Lehenago jan nuen.
• Me ia fini come. – Jaten amaitu nuen.
• Me va come pronto. – Laster jango dut.
• Me comensa come. – Jaten hasten naiz.
• Me va come pos acel. – Horren ondoren jango dut.
• Me va come plu tarda. – Geroago jango dut.
• Me ia abitua come en la note. – Gauez jateko ohitura nuen.
• Me ia come abitual en la note. – Gauez jaten nuen normalean.

Elefenek “irrealis” deituriko hautazko ta partikula du (haitiar jatorrikoa), zerbait irreala, zalantzazkoa, edo soilik posiblea edo desiragarria dela adierazteko erabil daitekeena. Ta duten esaldiek errealitate alternatibo bati egiten diote erreferentzia. Si (“baldin eta”) erabiltzen duten esaldietan, ta esaldi nagusian gehitzen da, baina normalean “baldin eta” esaldian ez da jartzen – nahiz eta bertan sartzea debekatuta ez egon. Va erabiltzen duena baino ezbeharrekoagoa den etorkizun bat iradoki dezake. Ta partikulak eskaera adeitsu bat ere adieraz dezake. Hizkuntza askok subjuntiboa edo baldintzazko moduak erabiliko lituzketen hainbat egoeratan erabil daiteke:

• Si me ta rena la mundo, cada dia ta es la dia prima de primavera. – Mundua gobernatuko banu, egunero izango litzateke udaberriko lehen eguna.
• Si lo no esiste, on ta debe inventa lo. – Existituko ez balitz, asmatu egin beharko litzateke.
• Si tu canta, me va escuta. – Abesten baduzu, entzungo dizut.
• Si tu va canta, me va escuta. – Abestuko baduzu, entzungo dizut.
• Si tu canta, me ta escuta. – Abesten baduzu, entzungo nuke.
• Si tu ta canta, me ta escuta. – Abestuko bazenu, entzungo nuke.
• Me duta ce tu ta dise acel. – Zalantzan jartzen dut hori esango zenukeenik.
• Tu ta dona la sal, per favore? – Gatza pasatuko zenidake, mesedez?

Normalean, aditz bakoitzarekin va, ia eta ta partikula horietako bat baino ezin da erabili. Salbuespen bat ia ta da, hizkuntza erromanikoetako iraganeko baldintzazkoaren eta ingelesezko “would have” egituren esanahi bera duena. Adibide bat Richard Nixonen aipamen dibertigarri hau da:

• Me ia ta es un pape bon. – Aita santu ona izango nintatekeen.

Ingelesez ez bezala, Elefenezko zeharkako estiloak jatorrizko esaldiaren aditz-denbora mantentzen du:

• El ia dise ce la sala es fria. = El ia dise: “Oji, la sala es fria.” – Gela hotz zegoela esan zuen. = Esan zuen: “Gaur gela hotz dago.”
• El ia demanda esce la sala es fria. = El ia demanda: “Esce la sala es fria?” – Gela hotz ote zegoen galdetu zuen. = Galdetu zuen: “Gela hotz al dago?”
• El ia pensa ce la sala ia es fria. = El ia pensa: “Ier, la sala ia es fria.” – Gela hotz egon zela uste zuen. = Uste zuen: “Atzo gela hotz zegoen.”

Inperatiboa

Inperatiboak, edo aditzaren aginte-formak, ez du markarik. Orainalditik bereizten da subjektua ezabatzen delako. Subjektua normalean tu edo vos izango litzateke, hau da, solaskidea. Ta edo ta ce erabil daiteke subjektu bat sartu behar bada:

• Para! – Gelditu!
• Pardona me. – Barkatu.
• Toca la tecla de spasio per continua. – Sakatu zuriune-barra jarraitzeko.
• Vade a via, per favore! – Joan hemendik, mesedez!
• Ta ce tua rena veni! – Etor bedi zure erreinua!
• Ta ce nos dansa! – Dantza dezagun!

Ezezpena

Aditzak no adberbioarekin ukatzen dira, eta hau aditzaren zein va, ia edo ta partikulen aurretik doa:

• Me no labora oji, e me no va labora doman. – Gaur ez dut lanik egiten, eta bihar ez dut lanik egingo.
• El no ia pensa ce algun es asi. – Ez zuen uste inor hemen zegoenik.
• No traversa la strada sin regarda. – Ez zeharkatu kalea begiratu gabe.

Partizipioak

Partizipioa adjektibo edo adberbio gisa erabiltzen den aditza da. Aditzek partizipio aktiboak -nte atzizkiarekin eratzen dituzte, eta partizipio pasiboak -da atzizkiarekin. Hauek ingelesezko “-ing” eta “-ed” (edo “-en”) atzizkien kideko adjektiboak dira, eta adberbio zein izen gisa ere erabil daitezke. Partizipio aktiboak normalean martxan dagoen ekintza bat ere adierazten du; partizipio pasiboak, berriz, ekintza iraganean gertatu zela iradokitzen du:

• Un ruido asustante ia veni de la armario. – Zarata beldurgarri bat etorri zen armairutik. (adjektiboa)
• La om creante scultas es amirable. – Eskulturak sortzen dituen gizona miresgarria da. (adjektiboa; = la om ci crea scultas)
• El ia sta tremante en la porta. – Atean zegoen dardarka. (adberbioa)
• Nos ia colie tota de la composantes. – Osagai guztiak bildu ditugu. (izena)
• Per favore, no senta sur la seja rompeda. – Mesedez, ez eseri hautsitako aulkian. (adjektiboa)
• El ia leje xocada la reporta. – Txundituta irakurri zuen txostena. (adberbioa)
• Sua novela va es un bonvendeda. – Bere eleberria salduena izango da. (izena)

Partizipio aktiboak objektu bat izan dezake. Gainera, es aditzaren osagarri gisa erabil daiteke zentzu progresiboa adierazteko:

• Me es lenta asorbente la informa. – Informazioa poliki-poliki barneratzen ari naiz.
• Me no ia disturba tu, car tu ia es laborante. – Ez zaitut gogaitu, lanean ari zinen eta.

Baina partizipio-eraikuntza askotan ez da beharrezkoa, esanahi hori adierazteko beste modu batzuk baitaudelako:

• Me asorbe lenta la informa. – Informazioa poliki barneratzen dut / poliki barneratzen ari naiz.
• Vade a via, me labora. – Joan hemendik, lanean ari naiz.
• Me continua come. – Jaten jarraitzen dut.
• Me come continual. – Etengabe jaten dut.
• Me come tra la dia intera. – Egun osoan zehar jaten dut.

Partizipio pasiboa es edo deveni aditzen osagarri gisa erabil daiteke, zentzu pasiboa sortuz. Par (“bidez”, “-k egina”) partikulak ekintza pasibo baten agentea aurkezten du:

• Esta sala ia es pintida par un bufon. – Gela hau pailazo batek margotu zuen.
• La sala deveni pintida. – Gela margotzen ari dira.
• Acel ponte ia es desiniada par un injenior famosa. – Zubia ingeniari ospetsu batek diseinatu zuen.
• Lo ia deveni conoseda ce el ia es un om perilosa. – Gizon arriskutsua zela jakin zen.

Subjektu gisa on edo algun duten esaldi aktiboak esaldi pasiboen alternatiba dotoreak izaten dira askotan:

• On pinti la sala. – Gela margotzen ari dira.
• On no sabe cuanto persones teme aranias. – Ez dakigu zenbat jendek dien beldurra armiarmei.
• Algun ia come lo. – Norbaitek jan zuen.

Es aditzaren partizipio aktiboa esente da:

• Esente un bufon, el ia senta sur la seja rompeda. – Pailazoa zenez, hautsitako aulkian eseri zen.

Iragankortasuna

Aditz iragankorra izen-sintagma bat (objektu bat) zuzenean jarraitu diezaiokeena da, tartean preposiziorik gabe. Aditz iragangaitzak ez du objekturik. Adibidez:

• Me senta. – Eserita nago. (senta iragangaitza da)
• La patatas coce. – Patatak egosten ari dira. (coce iragangaitza da)
• El usa un computador. – Ordenagailu bat erabiltzen ari da. (usa iragankorra da)
• Los come bananas. – Platanoak jaten ari dira. (come iragankorra da)

Iragankortasuna malgua da Elefenez. Adibidez, aditz iragangaitz baten ondoren objektu bat gehitzen baduzu, aditza iragankor bihurtzen da. Objektua semantikoki subjektu iragangaitzari dagokio, eta aditzak orain “(objektua) …-arazten du” esan nahi du:

• Me senta la enfantes. – Haurrak eserarazten ditut. (= Me causa ce la enfantes senta)
• Me coce la patatas. – Patatak egosten ditut. (= Me causa ce la patatas coce)

Aditz iragankor baten objektua alde batera utz daiteke egoeragatik edo testuinguruagatik agerikoa bada:

• El canta un melodia. – Melodia bat abesten ari da. > El canta. – Abesten ari da. (= El canta alga cosa)

Aditz baten objektua eta subjektua gauza bera direnean, izenordain bihurkaria erabil dezakezu objektu gisa:

• Me senta me. – Eseri egiten naiz. (= Me deveni sentante)
• La porte abri se. – Atea ireki egiten da. (= La porte abri – baina inork irekitzen ez duela azpimarratuz; berez irekitzen ari da)

Eta aditz bat modu iragankorrean erabiltzen ari dela argi uzteko, fa edo causa duten esamoldeak erabil ditzakezu:

• Me fa ce la enfantes senta. – Haurrak eserarazten ditut. (= Me senta la enfantes)
• Me causa ce la fango adere a mea botas. – Lokatza nire botetan itsastea eragiten dut. (= Me adere la fango a mea botas)

Hizkuntza batzuetan, aditz iragankor baten objektuak osagarri bat izan dezake. Elefenek beste eraikuntza batzuk erabiltzen ditu horren ordez:

• Los ia eleje el a presidente. – Lehendakari hautatu zuten. (ondoriozko egoeraren preposizioa)
• Me ia pinti la casa a blanca. – Etxea zuriz margotu nuen. (ondoriozko egoeraren preposizioa)
• Me ia fa ce el es felis. – Zoriontsu egin nuen. (izen-perpausa)
• El ia dise ce me es stupida. – Ergela nintzela esan zidan. (izen-perpausa)

Salbuespen bakarra nomi aditzarekin gertatzen da, eta aposizio adibidetzat hartzen da:

• La esplorores ia nomi la rio la Amazon. – Esploratzaileek Amazonas izena eman zioten ibaiari. (= los ia dona la nom “la Amazon” a la rio)

Subjektu hutsak dituzten aditzak

Elefenezko aditz jokatu bakoitzak subjektu bat izan behar du, lekua betetzeko soilik bada ere.

Hizkuntza batzuetan, eguraldiari edo ingurune orokorrari erreferentzia egiten dioten aditzen subjektuak alde batera utz daitezke. Elefenez, lo (“hura/hau”) erabiltzen da:

• Lo neva. – Elurra ari du.
• Lo va pluve. – Euria egingo du.
• Lo es tro calda en esta sala. – Beroegi egiten du gela honetan.
• Lo es bon – Ona da.

Beste adibide bat subjektua atzetik datorren izen-perpaus bat denean da. Aditzaren ondoren datorrenez, lo subjektu huts gisa erabiltzen da:

• Lo pare ce tu es coreta. – Badirudi arrazoi duzula.
• Lo es importante ce me no oblida esta. – Garrantzitsua da nik hau ez ahaztea.

Era berean, es aditzarekin, subjektua izenordain bat bada (normalean el, lo edo los) eta ondoren erlatibozko perpaus bat badator, benetako subjektua esaldiaren amaierara eraman daiteke eta lo jarri subjektu huts gisa:

• Lo es me ci ama Maria. = El ci ama Maria es me. – Ni naiz Maria maite duena. = Maria maite duena ni naiz.
• Lo es Maria ci me ama. = El ci me ama es Maria. – Maria da nik maite dudana. = Nik maite dudana Maria da.
• Lo es la bal blu cual me ia perde. = Lo cual me ia perde es la bal blu. = La bal blu es lo cual me ia perde. – Galdutakoa pilota urdina da. = Galdutakoa pilota urdina da. = Pilota urdina da galdutakoa.

On ave egiturak zerbaiten presentzia edo existentzia adierazten du:

• On ave un serpente en la rua. – Suge bat dago errepidean.
• On no ave pexes en esta lago. – Ez dago arrainik laku honetan.
• On ave multe persones asi oji. – Jende asko dago hemen gaur.

Aditzak izen gisa

Elefenek bi modu ditu aditzak izen gisa erabiltzeko: infinitiboa eta aditz-izena. Biak ala biak aditza aldatu gabe erabiltzen dute.

Infinitiboak izen-perpaus mota berezi bat aurkezten du, “infinitibo-perpausa” deitua, eta bere esanahia ce partikulak sartutako perpaus baten antzekoa da. Infinitiboa oraindik aditza da berez, adberbioak eta objektu bat izan ditzake ondoren, eta bere aurrean jarritako no hitzarekin uka daiteke. Garrantzitsua da adieraztea ez duela subjekturik ezta denbora edo modu adierazlerik onartzen. Hauek testuinguruak ematen ditu.

Infinitibo-perpaus baten erabilera ohikoena beste aditz baten objektu gisa izatea da. Bi aditzen subjektuak berdinak izan ohi dira, baina desberdinak izan daitezke esanahiak hala iradokitzen badu, beheko proibi come adibidean bezala:

• Me espera ariva ante tua parti. – Zu joan baino lehen iristea espero dut.
• Me ia gusta multe escuta oji mea musica. – Asko gustatu zait gaur nire musika entzutea.
• On pote nunca spele coreta mea nom. – Jendeak ezin du inoiz nire izena ondo idatzi.
• El teme no velia en la matina. – Goizean ez esnatzearen beldur da.
• La empleor proibi come sanduitxes en la ofisia. – Enpresaburuak debekatu egiten du bulegoan ogitartekoak jatea.

Infinitiboak preposizioen ondoren ere aurkitu ohi dira; kasu horretan ere no onar dezakete aurretik, eta adberbioak eta objektu bat ondoren:

• Me viaja per vide la mundo. – Mundua ikusteko bidaiatzen dut.
• El ia mori pos nomi sua susedor. – Bere ondorengoa izendatu ondoren hil zen.
• El ia abri la noza par colpa lo forte con un martel. – Intxaurra ireki zuen mailu batekin gogor kolpatuz.
• On no pote pasea tra la mundo sin lasa impresas de pede. – Ezin da munduan zehar ibili oinatza utzi gabe.

Aitzitik, aditz-izena izen huts bat da, eta normalean la edo beste determinatzaile bat izaten du aurretik. Izenak aditzaren ekintzaren gertatzea edo haren berehalako emaitza adierazten du. Adjektiboak onar ditzake, baina preposizio bat (gehienetan de) erabili behar da objektu bat sartu nahi bada:

• Sua condui ia es vera xocante. – Bere jokabidea benetan harrigarria izan zen.
• El ia destrui sua labora intera. – Bere lan osoa suntsitu zuen.
• La valsa e la samba es dansas. – Balsa eta samba dantzak dira.
• Esta va es un ajunta bela a la ragu. – Hau gehigarri bikaina izango da gisatuarentzat.
• Me ia prepara du traduis de la testo. – Testuaren bi itzulpen prestatu ditut.
• Tu ave no comprende de la problemes. – Ez duzu arazoen inolako ulermenik.
• “LFN” es un corti de “Lingua Franca Nova”. – “LFN” “Lingua Franca Nova”-ren laburdura da.
• La universo ia es estrema peti a la momento de sua crea. – Unibertsoa izugarri txikia zen sortu zen unean.

Ajunta bezalako aditz batekin, alde txikia dago un ajunta eta un ajuntada artean. Baina la traduida jatorrizko testua da, eta hortik sortzen da la tradui; eta un crea ekintza bat da, un creada sortzen duena. Hau aditzen objektuen esanahitik ondorioztatzen da: -da atzizkiak beti egiten dio erreferentzia objektuari. Crea aditzarekin, objektua ekintzaren emaitza ere bada; baina tradui aditzarekin, objektua eta emaitza bi gauza desberdin dira. Objektua eta ekintza gauza bera diren aditz gutxi batzuekin, dansa adibidez, un dansa esaten dugu, eta ez un dansada.

Infinitibo-perpaus bat esaldi baten subjektu gisa erabil daiteke:

• Nada es un eserse gustable. – Igerian egitea ariketa atsegina da.
• Nada en fango no es un eserse gustable. – Lokatzean igeri egitea ez da ariketa atsegina.
• Scrive la novela ia aida el a boni sua stilo. – Eleberria idazteak bere estiloa hobetzen lagundu zion.

Bina, idaztean, infinitibo-perpausa luzea bada, irakurleak infinitibo-aditza agindu batekin nahasteko arriskua izan dezake, esaldiaren aditz nagusira iritsi arte gutxienez. Hori saihesteko, infinitiboa aditz-izen bihur daiteke aurretik la edo beste determinatzaile bat gehituz, edo plurala erabiliz:

• La nada en fango no es un eserse gustable. – Lokatzean igeri egitea ez da ariketa atsegina.
• La scrive de la novela ia aida el a boni sua stilo. – Eleberria idazteak / Eleberriaren idazketak bere estiloa hobetzen lagundu zion.
• Eras es umana, pardonas es divin. – Huts egitea gizatiarra da, barkatzea jainkotiarra.