Perpausak

Esaldi batek bezala, perpaus batek subjektu bat eta aditz bat ditu, baina esaldi handiago baten parte da.

Esaldi bakoitzak perpaus nagusi bat du. Hau hainbat modutan alda dezakete menpeko perpaus batek edo gehiagok. Menpeko perpaus batek izen-sintagma bat aldatzen badu, erlatibo-perpaus deritzo. Aditz bat edo perpaus nagusi osoa aldatzen badu, perpaus adberbial deritzo. Eta izen baten papera betetzen badu, izen-perpaus deritzo.

Gainera, esaldi batek perpaus nagusi bat baino gehiago izan ditzake.

Erlatibo-perpausak

Erlatibo-perpausa izen bat aldatzen duen perpausa da. Erlatibo-perpausak aldatzen duten izenaren ondoren doaz, eta normalean ci eta cual izenordain erlatiboetako batekin hasten dira:

• La om ci ia abita asi ia vade a New York. – Hemen bizi zen gizona New Yorkera joan zen.
• La poma cual ia cade de mea saco es aora noncomable. – Nire zakutik erori zen sagarra janezina da orain.

Argitasunagatik, erlatibo-perpaus bat gainerako esalditik komaz bereiz daiteke, batez ere luzea edo konplexua bada:

• La poma, cual ia cade de mea saco en la fango a matina ier, es aora noncomable. – Sagarra, atzo goizean nire zakutik lokatzara erori zena, janezina da orain.

Erlatibo-perpaus batzuk ez dira funtsezkoak esaldiaren esanahiarentzat, bide batez egindako iruzkin bat gehitzen dute soilik. Horrelako perpausak komaz bereizten dira beti:

• La can, ci ave manxas negra, ia morde la polisior. – Txakurrak, marka beltzak dituenak, polizia hozkatu zuen.
• Mea padre, ci ia jubila, abita en Mexico. – Nire aita, erretiratuta dagoena, Mexikon bizi da.
• Esta jus, cual Ana ia fa, ave un sabor bon. – Zuku honek, Anak egin duenak, zapore ona du.

Ci eta cual erlatibo-perpausaren subjektu zein objektu gisa joka dezakete. Objektuak normalean aditzaren ondoren doaz, baina horietako bat objektua denean, subjektuaren eta aditzaren aurretik doa:

• La fem ci me ama veni de Frans. – Maite dudan emakumea Frantziakoa da.
• La robot cual me ia construi no opera. – Nik eraikitako robotak ez du funtzionatzen.
• Ta ce nos vade a mea casa, cual es prosima. – Goazen nire etxera, gertu dagoena.

Izenordain erlatiboa preposizio baten objektua denean, preposizioa jartzen da lehenik:

• La fem de ci nos parla labora a mea ofisia. – Hitz egiten ari garen emakumeak nire bulegoan egiten du lan.
• Tua libro, en cual me ia scrive sua nom, es sur la table. – Zure liburua, zeinean bere izena idatzi nuen, mahaian dago.

De ci edo de cual formek erlatibo-perpausaren barruan jabetzako izen bat sartzen dutenean, izen horren aurretik sua jarri ohi da argitasunagatik:

• Esta fem, de ci sua sposo labora en la banco, es un cosinor eselente. – Emakume hau, zeinaren senarrak bankuan lan egiten baitu, sukaldari bikaina da.
• La fem, de ci tu conose sua sposo, labora a mea ofisia. – Emakumeak, zeinaren senarra ezagutzen baituzu, nire bulegoan egiten du lan.
• La fem, de ci tu ia dona la letera a sua sposo, es encantante. – Emakumea, zeinaren senarrari gutuna eman baitzenion, xarmagarria da.
• Mea auto, de cual sua motor es rompeda, es aora dejetada. – Nire autoa, zeinaren motorra matxuratuta baitago, zaborra da orain.

Horrelako esaldiak arinagoak egin daitezke de ci sua edo de cual sua formen ordez cui determinatzailea jarriz:

• Mea auto, cui motor es rompeda, es aora dejetada. – Nire autoa, zeinaren motorra matxuratuta baitago, zaborra da orain.

Hizkuntza batzuetan, erlatibo-perpaus batek aurreko perpaus osoa alda dezake. Elefenez, horrek anbiguotasuna sortuko balu, lo cual, e lo, e esta edo e acel bezalako adierazpenak erabil daitezke ordez:

• El pote salta a un metre alta, e esta ia surprende me. – Metro bateko altuerara egin dezake salto, eta horrek harritu egin ninduen.
• Me ia eleje aprende elefen, lo cual ia es un deside multe bon. – Elefena ikastea hautatu nuen, eta hori oso erabaki ona izan zen.

Erlatibo-perpaus bat hasteko beste modu bat adberbio erlatibo bat erabiltzea da:

• Me labora en Paris, do me abita. – Parisen egiten dut lan, non bizi bainaiz.
• El va visita en julio, cuando la clima es bon. – Uztailean etorriko da bisitan, eguraldi ona denean.
• Acel es la razona perce Juan ia parti. – Horixe da Juanek alde egin izanaren arrazoia.

Horrelako erlatibo-perpausak perpaus adberbialen antzekoak izaten dira askotan:

• Me labora do me abita. – Bizi naizen lekuan egiten dut lan.
• El va visita cuando la clima es bon. – Eguraldi ona denean etorriko da bisitan.

Perpaus adberbialak

Perpaus adberbial batek perpaus nagusiko aditza edo perpaus nagusia bera aldatzen du. Perpaus adberbialak adberbio-menderagailu batek (como, cuando, cuanto, do) edo menderagailu berezi batek (si, car, afin, ca) sartzen ditu:

• Me no teme la can, car el es multe peti. – Ez diot txakurari beldurrik, oso txikia baita.
• Si los redui tro rapida sua pesa, los va regania lo. – Pisua azkarregi galtzen badute, berriro hartuko dute.
• Me core afin la rinoseros no catura me. – Korrika nabil errinozeroek harrapa ez nitzaten.
• Esta es plu labora ca me ia previde. – Hau aurreikusi nuena baino lan handiagoa da.
• El ia scrive cuando sua madre ia demanda. – Bere amak eskatu zionean idatzi zuen.
• El dise ce el es felis do el abita. – Bizi den lekuan zoriontsu dela dio.
• On no ia permete ce me fa la cosas como me ia desira. – Ez zidaten utzi gauzak nahi nituen bezala egiten.

Adberbio-menderagailu batek (como, cuando, cuanto, do) sartutako perpaus adberbial bat erlatibo-perpaus laburtutzat har daiteke. Adibidez, goiko azken hiru adibideak honela ere adieraz daitezke:

• El ia scrive a la ora cuando sua madre ia demanda. – Bere amak eskatu zion unean idatzi zuen.
• El dise ce el es felis a la loca do el abita. – Bizi den lekuan zoriontsu dela dio.
• On no ia permete ce me fa la cosas en la modo como me desira. – Ez zidaten utzi gauzak nahi nuen moduan egiten.

Izen-perpausak

Izen-perpaus batek izen baten funtzioa betetzen du: aditz baten edo preposizio baten subjektua edo objektua izan daiteke. Izen-perpausak ce edo esce menderagailu bereziek, cua, cual eta ci izenordain-menderagailuetako batek edo adberbio-menderagailuetako batek sartzen dituzte.

Perpaus bat benetan izen-perpausa den ikusteko, ordezkatu perpausa “hura” edo “haiek” izenordainengatik. Horrek esaldi zuzen bat ematen badu, perpausa izen-perpausa da. Izen-perpausak pentsamendu-, sentimen- edo emozio-aditzen objektuak izaten dira normalean:

• Me vide do tu es. – Non zauden ikusten dut.
• Cuando me va parti, me no sabe. – Noiz joango naizen, ez dakit.
• Me sabe de do tu veni. – Badakit nondik zatozen.
• Me sabe ci ia dise acel. – Badakit nork esan zuen hori.
• Me vole demanda cua tu ia dise. ­– Zer esan zenuen galdetu nahi dut.
• Me pote divina cual libro el leje. – Asma dezaket zein liburu irakurtzen ari den.

Izen-perpaus asko ce (“dela”) edo esce (“ea… -n”) menderagailu bereziek sartzen dituzte:

• Me pensa ce el es bela. – Ederra dela uste dut.
• Me pensa ce el pote salta a un metre alta. – Metro bateko altuerara salto egin dezakeela uste dut.
• Me pensa ce si. – Hala uste dut.
• Me duta esce el pote salta a un metre alta. – Zalantzan jartzen dut metro bateko altuerara salto egin dezakeenik.

Izen-perpausek norbaitek esandakoa, pentsatutakoa edo galdetutakoa adierazi ohi dute. Kasu guztietan, izen-perpausko aditzaren denbora jatorrizko diskurtso, pentsamendu edo galderako bera da:

• Me ia dise: “Me veni de London.”  →  Me ia dise ce me veni de London.
  • Esan nuen: “Londrestik nator.”  →  Londrestik natorrela esan nuen.
• El pensa: “La tren ia es tarda.”  →  El pensa ce la tren ia es tarda.
  • Pentsatzen du: “Trena berandu zetorren.”  →  Trena berandu zetorrela pentsatzen du.
• El ia demanda: “Cuando nos va parti?”  →  El ia demanda cuando nos va parti.
  • Galdetu zuen: “Noiz abiatuko gara?”  →  Noiz abiatuko ginen galdetu zuen.
• Me va vole sabe: “Do la selebra es?”  →  Me va vole sabe do la selebra es.
  • Jakin nahi izango dut: “Non da festa?”  →  Festa non den jakin nahi izango dut.

Erlatibo- eta adberbio-perpausak batzuetan izen-perpausekin nahas daitezke. Erlatibo- edo adberbio-perpaus bat dela argitzeko, gehitu izen bat edo izenordain bat cual edo ci formen aurretik:

• Me no comprende la ata cual tu intende. – Ez dut ulertzen asmo duzun ekintza.
• Me ia oia lo cual tu ia dise. – Esan duzuna entzun dut.
• Me no conose el ci tu ia indica. – Ez dut ezagutzen seinalatu duzun pertsona.
• Me vide la loca do tu es. – Zauden lekua ikusten dut.
• Me no sabe la ora cuando me va parti. – Ez dakit abiatuko naizen ordua.

Aditz infinitibo batek ere izen-perpaus mota bat sartzen duela pentsa daiteke.

Perpaus koordinatuak

Bi perpaus nagusi esaldi bakar batean lotu daitezke juntagailu koordinatzaileen bidez. Sarritan, koma bat jartzen da juntagailuaren aurretik:

• Me ia desira la auto, ma me no ia ave la mone. – Autoa nahi nuen, baina ez nuen dirurik.
• Me desira un carera bon e me vole ance trova un sposa bela. – Karrera profesional on bat nahi dut, eta emazte eder bat ere aurkitu nahi dut.

Horrelako perpausak esaldi independente gisa egon daitezke, juntagailuekin edo gabe:

• El ia vole canta e el ia vole dansa, ma el ia teme. – Abestu nahi zuen eta dantza egin nahi zuen, baina beldur zen.
• El ia vole canta. E el ia vole dansa. Ma el ia teme. – Abestu nahi zuen. Eta dantza egin nahi zuen. Baina beldur zen.
• El ia vole canta. El ia vole dansa. El ia teme. – Abestu nahi zuen. Dantza egin nahi zuen. Beldur zen.