Izenak

Izen baten aurretik determinatzaileak joan ohi dira, eta ondoren adjektiboak eta preposizio-sintagmak izan ditzake, izen-sintagma bat osatuz. Ohiko izenek objektu fisikoak izendatzen dituzte, hala nola pertsonak, lekuak eta gauzak, baina izenek gramatikalki antzekoak diren kontzeptu abstraktuagoak ere izenda ditzakete.

Plurala

Izen bati -s gehituz gero, plural bihurtzen da. Singularreko izena kontsonantez amaitzen bada, -es gehitzen zaio horren ordez. Pluralaren amaierak ez dio eragiten hitzaren azentuari:

• gato, gatos – katu, katuak
• om, omes – gizon, gizonak

Izena aldatzen duten adjektiboak ez dira aldatzen izena pluralean dagoenean. Baina adjektibo bat izen gisa erabiltzen denean, plurala har dezake:

• la bones, la males, e la feas – onak, txarrak eta itsusiak
• multe belas – eder asko

Ingelesez pluralak diren izen batzuk singularrak dira Elefenez:

• El regarda un sisor con un binoculo. – Guraize batzuei begiratzen ari da prismatiko batzuen bidez.
• On usa un bretela per suporta sua pantalon. – Tiranteak erabiltzen dira prakak jasateko.
• Me ia compra esta oculo de sol en Nederland. – Eguzkitako betaurreko hauek Herbehereetan erosi nituen.

Izen zenbakarriak eta zenbakaitzak

Hizkuntza askok bezala, Elefenek izen zenbakarriak eta zenbakaitzak bereizten ditu. Izen zenbakarri bat zenbaki batekin alda daiteke, eta -s plurala onar dezake. Ohiko izen zenbakarriek argi eta garbi banakako entitateak diren objektuak adierazten dituzte, hala nola etxeak, katuak eta pentsamenduak. Adibidez:

• un auto; la autos; cuatro autos – auto bat; autoak; lau auto
• un gato; multe gatos; un milion gatos – katu bat; katu asko; milioi bat katu

Aitzitik, izen zenbakaitzek (batzuetan “masa-izenak” deituak) ez dute normalean -s pluralik onartzen. Izen zenbakaitzek banakotasun argirik ez duten masak adierazi ohi dituzte, hala nola likidoak (ura, zukua), hautsak (azukrea, harea), substantziak (metala, egurra) edo ezaugarri abstraktuak (dotorezia, moteltasuna). Zenbaki batek edo beste kantitate-hitz batek aldatzen dituenean, neurri-unitate bat gehitu ohi da argitasun gisa. Adibidez:

• la acua; alga acua; tre tases de acua – ura; ur pixka bat; hiru kopa ur
• lenio; multe lenio; du pesos de lenio – egurra; egur asko; bi egur zati

Hala ere, izen zenbakaitzak modu zenbakarrian erabil daitezke. Kasu horretan, adibide edo kasu zehatzak adierazten dituzte:

• Du cafes, per favore. – Bi kafe, mesedez.
• Me ia proba multe cesos. – Gazta asko dastatu ditut.
• On no pote compara la belias de Paris e Venezia. – Ezin dira alderatu Parisko eta Veneziako edertasunak.

Generoa

Izenek ez dute normalean generorik adierazten. Sexuak bereizteko, mas eta fema adjektiboak erabiltzen dira:

• un cavalo mas – zaldi arra, sementala
• un cavalo fema – zaldi emea, behorra

Baina familia-harremanak adierazten dituzten hitz gutxi batzuek emakumezkoak -a-rekin eta gizonezkoak -o-rekin markatzen dituzte:

• ava, avo – amona, aitona
• fia, fio – alaba, semea
• neta, neto – biloba (neska), biloba (mutila)
• sobrina, sobrino – iloba (neska), iloba (mutila)
• sposa, sposo – emaztea, senarra
• tia, tio – izeba, osaba
• xica, xico – neska, mutila

Bi sexuetarako hitz desberdinak erabiltzen dituzten bikote gutxi batzuk ere badaude:

• dama, cavalor – dama, zalduna
• diva, dio – jainkosa, jainkoa
• fem, om – emakumea, gizona
• madre, padre – ama, aita
• rea, re – erregina, erregea
• seniora, senior – andrea, andre; jauna, jaun
• sore, frate – arreba/ahizpa, anaia/neba

Gutxitan erabiltzen den -esa atzizkiak rol sozial historiko batzuen emakumezkoen aldaerak sortzen ditu:

• abade, abadesa – abadea, abadesa
• baron, baronesa – baroia, baronesa
• conte, contesa – kondea, kondesa
• duxe, duxesa – dukea, dukesa
• imperor, imperoresa – enperadorea, enperatriz
• marci, marcesa – markesa, markesa (emakumea)
• prinse, prinsesa – printzea, printzesa
• tsar, tsaresa – tsarra, tsarina

Izen-sintagmak

Izen-sintagma bat izen batez eta haren aldatzaileez osatuta dago: izenaren aurretik doazen determinatzaileak, eta haren ondoren doazen adjektiboak eta preposizio-sintagmak.

Esaldi bateko bi izen-sintagma garrantzitsuenak subjektua eta objektua dira. Subjektua aditzaren aurretik doa, eta objektua aditzaren ondoren. Beste izen-sintagma batzuk preposizioen bidez sartu ohi dira haien funtzioa argitzeko.

Izen-sintagma batek determinatzaile bat izan behar du normalean – agian -s plural-marka besterik ez. Baina arau hau ez zaie aplikatzen izen propiorik, astegun, hilabete eta hizkuntzen izenei, ezta izen zenbakaitzei ere:

• Desembre es calda en Australia. – Abendua beroa da Australian.
• Nederlandes es mea lingua orijinal. – Nederlandera da nire jatorrizko hizkuntza.
• Me gusta pan. – Ogia gustatzen zait.

Arau hori askotan leundu egiten da izen-sintagma preposizio baten ondoren doanean, batez ere esamolde finkoetan:

• El es la comandor de polisia. – Polizia-burua da.
• Me no gusta come bur de aracide. – Ez zait gustatzen kakahuete-gurina jatea.
• Nos vade a scola. – Eskolara goaz.
• Acel es un problem sin solve en matematica. – Hori konpondu gabeko arazo bat da matematikan.
• Un virgula pare nesesada per claria. – Koma bat beharrezkoa dela dirudi argitasunerako.

Adjektibo edo determinatzaile bat aurretik doan adberbio batekin alda daiteke. Adberbioek adjektiboen itxura dutenez, hainbat adjektibo komaz edo e-z bereizi ohi dira. Hizketan, entonazioak argi uzten du aldea:

• Sola un poma multe putrida ia resta. – Oso usteldutako sagar bat baino ez zen geratzen.
• Me ia encontra un fem bela intelijente. – Emakume ederki adimentsu bat ezagutu nuen.
• Me ia encontra un fem bela, joven, e intelijente. – Emakume eder, gazte eta adimentsu bat ezagutu nuen.

Batzuetan, izen bat bere klaseko edozein kideren adierazgarri besterik ez da. Kasu horietan, alde txikia dago la edo un erabili, edo izena pluralean edo singularrean egon:

• La arpa es un strumento musical. – Arpa musika-tresna bat da.
• Un arpa es un strumento musical. – Arpa bat musika-tresna bat da.
• Arpas es strumentos musical. – Arpak musika-tresnak dira.

Izenordaina izen-sintagma baten kasu berezi bat da. Izenordainak ezin dira normalean aldatu.

Aposizioa

Bi izen-sintagma aposizioan daudela esaten da batak besteari zuzenean jarraitzen dionean eta biek entitate bera aipatzen dutenean. Kasu gehienetan, bigarren sintagmak entitatea identifikatzen du:

• la Rio Amazona – Amazonas ibaia
• la Mar Pasifica – Ozeano Barea
• la Isola Skye – Skye uhartea
• la Universia Harvard – Harvard Unibertsitatea
• la Funda Ford – Ford Fundazioa
• Re George 5 – Jurgi V.a erregea
• San Jacobo la major – Done Jakue Nagusia
• Piotr la grande – Petri Handia
• mea ami Simon – Simon nire laguna
• la parola “inverno” – “inverno” hitza
• la libro La prinse peti – Printze Txikia liburua

Akronimoek eta letra bakarrek izen bati zuzenean jarrai diezaiokete hura aldatzeko:

• La disionario es ance disponable como un fix PDF. – Hiztegia PDF fitxategi gisa ere eskuragarri dago.
• El ia porta un camisa T blu de escota V. – V formako lepoko kamiseta urdin bat zeraman jantzita.

Batzuetan, bi izen berdin aplikatzen zaizkio objektu edo pertsona bati. Kasu horietan, izenak gidoi baten bidez lotzen dira:

• un produor-dirijor – ekoizle-zuzendari bat
• un primador-scanador – inprimagailu-eskaner bat

Kasu guztietan, -s edo -es plurala bi izenei aplikatzen zaie:

• la statos-membros – estatu kideak
• produores-dirijores – ekoizle-zuzendariak

Kasu berezi bat da nomi (izendatu/deitu) aditza:

• Nos ia nomi el Orion. – Orion deitu genion.
• Me nomi esta forma un obelisce. — Forma honi obelisko deitzen diot.