Formation de parolas
In Elefen, nove parolas pote esser formate per adder prefixos o suffixos a parolas existente, o per combinar duo parolas existente como un substantivo composite.
Il es etiam possibile reusar adjectivos como substantivos, e verbos como substantivos, sin adder un affixo.
Prefixos
Quando un prefixo que fini per un consonante es addite a un parola que comencia per le mesme consonante, iste consonante es scribite solmente un vice (inter+rede → interede, non+nesesada → nonesesada).
Anti- significa “anti-”. Illo forma adjectivos e substantivos que indica opposition:
- sosia – societate → antisosial – antisocial
- avion – avion → antiavional – antiaeree
- proton – proton → antiproton – antiproton
Auto- significa “auto-” o “se mesme”. Illo forma substantivos, verbos e adjectivos que indica actiones reflexive o automatic:
- respeta – respecto → autorespeta – autorespecto
- flue – fluxo / fluer → autoflue – ir al linea automaticamente
- adere – adherer → autoaderente – autoadhesive
Des- significa “dis-” o “de-” in le senso de annullar un action. Illo forma verbos. Illo se simplifica a de- ante S, Z, X, o J:
- botoni – buttonar → desbotoni – disbuttonar
- infeta – infectar → desinfeta – disinfectar
- jela – gelar → dejela – disgelar
- sifri – cifrar → desifri – decifrar
Inter- significa “inter-”. Illo forma substantivos, verbos e adjectivos que indica actiones o statos mutual:
- cambia – cambiar → intercambia – intercambiar
- nasional – national → internasional – international
Media- significa “medio-”. Illo forma substantivos que indica le puncto medie de alco:
- note – nocte → medianote – medie-nocte
- estate – estate → mediaestate – medie-estate
- punto – puncto → mediapunto – puncto medie
Non- significa “non-”. Illo forma adjectivos e substantivos que indica opposites:
- justa – juste → nonjusta – injuste
- ativa – active → nonativa – inactive
- nativa – native → nonativa – non-native
- nesesada – necessari → nonesesada – innecessari
- crede – credentia → noncrede – incredulitate
Pos- significa “post-”. Illo forma substantivos, verbos e adjectivos que se refere a un tempore (o loco) que se trova post o retro (pos) un altere:
- graduada – graduate → posgraduada – post-graduate
- media – medio → posmedia – postmeridie
- alveol – alveolo → posalveolal – postalveolar
Pre- significa “pre-”. Illo forma substantivos, verbos e adjectivos que se refere a un tempore (o loco) que se trova ante o avante de (ante) un altere:
- graduada – graduate → pregraduada – pre-graduate
- istoria – historia → preistoria – prehistoria
- judi – judicar → prejudi – prejudicar
Re- significa “re-”. Illo forma verbos que indica un action repetite, o un action in le direction inverse:
- comensa – comenciar / initiar → recomensa – recomenciar / reinitiar
- pleni – impler → repleni – reimpler / replenar
- paia – pagar → repaia – repagar / rimborsar
- veni – venir → reveni – retornar / revenir
Su- significa “sub-”. Illo forma substantivos, verbos e adjectivos que indica un puncto plus basse in un hierarchia:
- teninte – locotenente → suteninte – sublocotenente
- divide – divider → sudivide – subdivider
- consensa – consciente → suconsensa – subconsciente
- indise – indice → suindise – subindice
- campion – campion → sucampion – vice-campion
Supra- significa “super-” o “supra-”. Illo forma substantivos, verbos e adjectivos que indica un puncto plus alte in un hierarchia. Illo se simplifica a supr- ante A:
- computador – computator → supracomputador – supercomputator
- pasa – passar → suprapasa – surpassar
- dramosa – dramatic → supradramosa – superdramatic / sensational
- fem – femina → suprafem – superfemina
- natural – natural → supranatural – supernatural
- analise – analysar → supranalise – superanalysar
Vis- significa “vice-”. Illo forma substantivos que indica deputatos:
- presidente – presidente → vispresidente – vice-presidente
- re – rege → visre – vicerege
Bon- e mal- forma versiones bon e mal (o erronee) de adjectivos, verbos e substantivos, a vices metaphoricamente. Mal- es frequentemente equivalente a “mis-” in anglese:
- parla – parlar → bonparlante – eloquente
- vende – vender → bonvendeda – multivendite / bestseller
- dise – dicer → bondise – benedicer
- veni – venir → bonveni – benvenite / dar le benvenita
- acusa – accusar → malacusa – calumnia / diffamation
- comprende – comprender → malcomprende – malcomprender
- nomida – nominate → malnomida – mal nominate
- odorosa – odorose → malodorosa – malodorose / fetide
Numeros e fractiones es usate como prefixos in certe parolas. Con membros del familia, le numeros indica generationes progressivemente plus distante, como le sequentias de “great-” in anglese:
- avo – avo → duavo – bisavo
- neta – nepta → treneta – trisnepta
- pede – pede → cuatropede – quadrupede
- sore – soror → duisore – medie soror
- galon – gallon → cuatrigalon – quarto de gallon
Suffixos
Multe suffixos comencia con un vocal. Quando un tal suffixo es addite a un parola que jam fini in un vocal, le vocal existente es eliminate, a minus que illo esseva le unic vocal in le parola original:
- fruta – fructo → frutosa – fructose
- jua – joco → jueta – joculo
- fe – fata → fein – fatic
Ubi un suffixo crearea un sequentia de vocales invalide, le secunde vocal del sequentia es eliminate:
- comedia + -iste → (comediiste) → comediste – comediano
Il ha duo exceptiones a iste regulas:
- tre + -i → tri
- tre + -uple → truple
Suffixos que forma verbos
Juste como altere verbos, le verbos producite per iste suffixo pote esser usate tanto transitivemente como intransitivemente, o como substantivos.
-i es addite a substantivos e adjectivos pro formar verbos con le significato de “devenir …”, “transformar se in …”. Como caso special, isto include etiam verbos que significa “emitter un substantia o un nove parte”:
- arco – arco → arci – arcuar
- roja – rubie → roji – rubescer
- umida – humide → umidi – humidificar
- duple – duple → dupli – duplicar
- saliva – saliva → salivi – salivar
- flor – flor → flori – florir
-i etiam forma verbos que significa “usar …” (typicamente como instrumento o dispositivo), o “applicar …” (un substantia o un convention):
- boton – boton → botoni – abotonar
- telefon – telefono → telefoni – telefonar
- sponja – spongia → sponji – spongiar
- pinta – pictura → pinti – pinger
- nom – nomine → nomi – nominar
Suffixos que forma adjectivos
Juste como altere adjectivos, le adjectivos producite per iste suffixos pote esser reusate como substantivos que designa personas o cosas que ha le qualitate specificate.
-in es addite a un substantivo pro crear un adjectivo que significa “similar a …”, “como …”, “-esc”:
- ami – amico → amin – amical
- enfante – infante → enfantin – infantil / pueril
- fantasma – phantasma → fantasmin – phantasmatic
- menta – mentha → mentin – con gusto de mentha
- monstro – monstro → monstrin – monstruose
- serpente – serpente → serpentin – serpentin
-osa es addite a un substantivo pro formar un adjectivo que significa “plen de …” o “facte de …”:
- zucar – sucro → zucarosa – azucarate
- oro – auro → orosa – auree
- capel – capillo → capelosa – capillute
- crea – creation → creosa – creative
- melma – fango → melmosa – limose
- jua – joco → juosa – jocose
- caos – chaos → caososa – chaotic
-al es addite a un substantivo pro formar un adjectivo general que significa “pertinente a …” o “in relation con …”:
- fotografia – photographia → fotografial – photographic
- nasion – nation → nasional – national
- siensa – scientia → siensal – scientific
- averbo – adverbio → averbal – adverbial
- erita – hereditate → erital – hereditari
- mito – mytho → mital – mythic
- monce – monacho → moncal – monastic
-iste es addite a un substantivo que designa un credentia, tal como un religion o un philosophia, pro formar un adjectivo general. Si le substantivo fini in -isme, alora -iste prende su loco. In alcun parolas ubi le radice es un nomine proprie, le vocal final del substantivo es retenite si isto produce un parola plus international:
- bigamia – bigamia → bigamiste – bigame
- otimisme – optimismo → otimiste – optimistic
- puria – puritate → puriste – puristic
- Mitra – Mithra → mitraiste – mithraista
-an es addite a un pauc substantivos que designa extensiones de spatio o de tempore (locos e eras) pro formar adjectivos general:
- suburbe – suburbio → suburban – suburban
- Victoria – Victoria → victorian – victorian
-an es etiam un del cinque suffixos standard pro formar adjectivos que designa linguas e populos. Le altere quatro es -es, -ica, -i, e -sce. Pro iste adjectivos, Elefen usa parolas que sona le plus simile possibile al nomines native: como resultato, alcun nomines usa un suffixo proprie special, o necun suffixo, e le radice es a vices modificate tamben:
- Africa – Africa → african – african
- Frans – Francia → franses – francese
- Elas – Grecia → elinica – greco
- Arabia – Arabia → arabi – arabe
- Rusia – Russia → rusce – russo
- Europa – Europa → european – europee
- Deutxland – Germania → deutx – german
- Britan – Britannia → brites – britannic
Sed illes qui prefere lo pote simplemente adder -an a qualcunque nomine de pais:
- Frans – Francia → fransan – francese
- Elas – Grecia → elasan – greco
- Arabia – Arabia → arabian – arabe
- Rusia – Russia → rusian – russo
- Deutxland – Germania → deutxlandan – german
- Britan – Britannia → britanan – britannic
-ica es addite a un substantivo que designa un problema medic, psychologic, o similar, pro formar un adjectivo que describe un persona qui ha le problema:
- catalesia – catalepsia → catalesica – cataleptic
- xenofobia – xenofobia → xenofobica – xenofobe
-nte es addite a un verbo pro crear le participio active, un adjectivo que significa “-nte”, es dicer, “tal que illo face (le action specificate)”. Le participio active de es es esente:
- ama – amar → amante – amante
- depende – depender → dependente – dependente
- dormi – dormir → dorminte – dormiente
- obedi – obedir → obedinte – obediente
- pare – apparer / semblar → parente – apparente
- es – esser → esente – essente
Substantivos que fini in -nte non es usate como nomines de actiones:
- La covrente es sur la caxa. – Le operculo/coopertura es sur le cassa.
- Covre la caxa es un idea bon. – Cooperir le cassa es un bon idea.
-da es addite a un verbo pro formar le participio passive, un adjectivo que significa “-ate/-ite”, es dicer, “tal que on ha facite … a illo”:
- ama – amar → amada – amate
- clui – clauder → cluida – claudite
- conose – cognoscer → conoseda – cognoscite
- jela – gelar → jelada – gelate
- nesesa – necessitar → nesesada – necessitate / necessari
- putri – putrescer → putrida – putride
On non usa -da pro indicar le tempore passate del verbos:
- La caxa es covreda par la tela. - in iste momento, le tela cooperi le cassa.
- La tela ia covre la caxa. - in le passato, le tela cooperiva le cassa.
-able es addite a un verbo pro formar un adjectivo que significa “-abile”, “capace de reciper le action de …”, o “digne de reciper le action de …”:
- ama – amar → amable – amabile
- come – manger → comable – edibile
- infla – inflar → inflable – inflabile
- loda – laudar → lodable – laudabile
- nota – notar → notable – notabile
- titila – titillar → titilable – sensibile al titillation
Suffixos que forma substantivos
-or significa “-ator” / “-or”. Quando illo es addite a un verbo, illo forma un substantivo que significa un persona qui effectua le action specificate, frequentemente de maniera typic o habitual. Quando illo es addite a un substantivo, illo forma un substantivo que significa un persona qui labora con le cosa specificate, o qui joca le sport specificate:
- aida – adjutar → aidor – adjutante
- deteta – deteger → detetor – detective
- dirije – diriger → dirijor – director
- fumi – fumar → fumor – fumator
- gania – ganiar → ganior – ganiator
- jogla – jonglar → joglor – jongler
- parla – parlar → parlor – orator (persona)
- pexa – piscar → pexor – piscator
- carne – carne → carnor – macellero
- vaso – vaso → vasor – vasero
- futbal – football → futbalor – footballista
- tenis – tennis → tenisor – tennista
-ador etiam significa “-ator” / “-or”, sed crea substantivos que significa un instrumento o machina qui effectua le action specificate, o qui labora sur le cosa specificate:
- caldi – calor → caldador – calefactor
- computa – computar → computador – computator
- fax – fax → faxador – apparato de fax
- lava – lavar → lavador – lavatrice / lavavase
- parla – parlar → parlador – altiparlator
- surfa – navigar → surfador – navigator (web)
- umidi – humidificar → umidador – humidificator
-eria es addite a un substantivo o verbo pro formar un substantivo que significa un loco, frequentemente un magazin, associate con le action o cosa specificate:
- cafe – caffe → caferia – caffe
- pan – pan → paneria – panaderia
- beli – imbellir → beleria – salon de beltate
- campana – campana → campaneria – campanile
- fruto – fructo → fruteria – pomario
- monce – monacho → monceria – monasterio
- planeta – planeta → planeteria – planetario
- xef – chef → xeferia – quartiero general
-ia es equivalente a suffixos como “-ness”, “-ity”, “-ship” o “-hood” in anglese. Illo forma substantivos abstracte que servi como nomines de qualitates. Quando -ia es addite a un parola que fini in -ia, le parola non cambia:
- ajil – agile → ajilia – agilitate
- felis – felice → felisia – felicitate
- jelosa – gelose → jelosia – gelosia
- neutra – neutral → neutria – neutralitate
- madre – matre → madria – maternitate
- enfante – infante → enfantia – infantia
- sultan – sultan → sultania – sultanato
- fria – frigide → fria – frigiditate
- vea – vetule / vetulo → veia – senectute
Parolas como enfantia e sultania pote designar un tempore o un loco in le qual le qualitate existe. Un pauc parolas, como sismografia e telefonia, nomina scientias relate a un apparato particular (sismograf, telefon).
Le nomines de multe campos de studio etiam fini in ia (o ica), sed isto es parte del radice, e non un suffixo. Le nomines del practicantes correspondente es formate con -iste. -iste es etiam usate pro formar le nomines de credentes in un religion o philosophia (como derivate de le suffixo adjectival -iste), le nomines de musicos, e le nomines de certe altere personas que fini in “-ist-” internationalmente:
- jeografia – geographia → jeografiste – geographo
- psicolojia – psychologia → psicolojiste – psychologo
- cimica – chimia → cimiciste – chimista
- eletrica – electricitate → eletriciste – electricista
- musica – musica → musiciste – musico
- Crixna – Krishna → crixnaiste – krishnaista
- ideal – ideal → idealiste – idealista
- gitar – guitarra → gitariste – guitarrista
- solo – solo → soliste – solista
- jornal – jornal → jornaliste – jornalista
- sicle – cyclo → sicliste – cyclista
-isme forma le nomines de systemas de credentia, reimplaciante -iste in le nomine del credente. Illo occurre etiam in certe altere parolas que fini in “-ism-” internationalmente:
- dauiste – taoista → dauisme – taoismo
- altruiste – altruista → altruisme – altruismo
- raziste – racista → razisme – racismo
- sindicatiste – syndicalista → sindicatisme – syndicalismo
- turiste – turista → turisme – turismo
- simbol – symbolo → simbolisme – symbolismo
- canibal – cannibale → canibalisme – cannibalismo
Suffixos minus productive
Le sequente suffixos es applicate solmente a parolas specific, como definite in le dictionario.
-eta es addite a certe substantivos pro crear un nomine pro un version de qualcosa que ha essite reducite de un maniera particular. Isto include le nomines de animales juvene e de vestimentos de subto. -eta pote similarmente esser addite a un pauc verbos e adjectivos pro crear parolas pro versiones reducite de actiones e qualitates:
- bebe – baby → bebeta – neonato
- caro – carro → careta – carretta
- imaje – imagine → imajeta – miniatura
- lente – lente → lenteta – lente de contacto
- mone – pecunia → moneta – moneta
- orolojo – horologio → orolojeta – horologio de pulso
- bove – bove → boveta – vitello
- ovea – oveia → oveta – agno
- calsa – calza → calseta – calcetta
- camisa – camisa → camiseta – camisola / t-shirt
- jaca – jacheta → jaceta – gilet
- pluve – plover → pluveta – plovinar
- rie – rider → rieta – subrider
- parla – parlar → parleta – confabular
- bela – belle → beleta – bellic
-on es addite a certe substantivos pro crear un nomine pro un version de qualcosa que ha essite augmentate de un maniera particular. Isto include le nomines de vestimentos de supra:
- abea – ape → abeon – bombo
- caxa – cassa → caxon – casson
- dente – dente → denton – dente canin / dente de elephante
- dito – digito → diton – pollice
- padre – patre → padron – patriarcha / patrono
- sala – sala → salon – salon
- seja – sella → sejon – poltrona
- calsa – calza → calson – calzas-pantalon
- jaca – jacheta → jacon – mantello
-eta e -on non es synonymos de peti e grande: il es multo possibile haber un careta grande o un salon peti. In loco de isto, illos forma parolas con nove significatos specific que pote esser describite a grosso modo como versiones plus parve o plus grande del original.
-o e -a es addite a un pauc substantivos que designa membros del familia, pro cambiar le significato respectivemente inter masculo e femina:
- tio, tia – avunculo, amita
Le nomines de alcun arbores es formate per cambiar le -a final del nomine del fructo o nuce a -o:
- pera – pira → pero – piriero
-esa es addite a un pauc substantivos que designa rolos social masculin historic pro formar le equivalente feminin:
- prinse – principe → prinsesa – principessa
Affixos technic
Terminos scientific e medic international es formate ex fontes latin e grec per medio de un grande numero de prefixos e suffixos technic. Iste affixos es usate etiam in Elefen, e seque le regulas de transcription de Elefen.
Quando un preposition es usate como un prefixo technic, illo seque le mesme regula que supra-: si illo ha duo o plus syllabas e fini con un vocal, e le resto del parola comencia con le mesme vocal, iste vocal appare solmente un vice (contra+ataca → contrataca).
Le suffixos -i e -uple es usate pro nominar fractiones e multiplos.
Substantivos composite
Un substantivo composite pote esser formate per combinar un verbo con su objecto, in ille ordine. Le resultato significa un persona o cosa que realisa le action specificate super le objecto specificate:
- corti, ungia – scurtar, ungue → cortiungia – corta-ungues
- covre, table – cooperir, tabula → covretable – tovaglia
- fura, bolsa – furtar, bursa → furabolsa – furtator de tascas
- lansa, petra – lancear, petra → lansapetra – catapulta
- para, morde – parar, morder → paramorde – musarola
- para, pluve – parar, pluvia → parapluve – parapluvia
- pasa, tempo – passar, tempore → pasatempo – passatempore
- porta, mone – portar, moneta → portamone – portamoneta
- porta, vose – portar, voce → portavose – portavoce
- brinca, dorso – saltar, dorso → brincadorso – salta-dorso (le joco, nominate secundo su jocatores)
Si le objecto comencia con un vocal, iste vocal es retenite a minus que illo es le mesme que le vocal final del verbo, como in portavion.
Elefen non permitte que duo substantivos consecutive forma un composito. In loco de illo, un preposition debe esser placiate inter le duo substantivos. Per exemplo:
- avia de mar – ave marin
- casa per avias – casa pro aves
- xef de polisia – chef de policia
In cassos rar, un tal expression ha un significato special non-literal e es tractate como si illo esset un singule parola fixe. Per exemplo, un leon-de-mar (leon marin) non es un leon. In tal cassos, le parolas es jungite con tractos de union, e qualcunque adjectivo seque le secunde substantivo. Tractos de union pote etiam esser usate pro compositos plus literal quando isto meliora le claritate:
- un leon-de-mar grande / du leones-de-mar grande – un grande leon marin / duo grande leones marin
- un leon grande de mar – un grande leon del mar
- un avion grande de mar – un grande hidroavion (perque un hidroavion es un typo de avion)
- un avion-de-mar grande – un grande hidroavion (alternativa)
- un avion de mar grande – un grande hidroavion (ambigue, perque illo pare dicer que le mar es grande)