Determinantes

Un determinante es un parola que modifica un substantivo pro exprimer le referentia del substantivo, includente su identitate e quantitate. A parte le marcator de plural -s (que es considerate un determinante in Elefen), le determinantes precede sempre le substantivo.

Il ha plure classes differente de determinantes. Exemplos typic de cata classe es: tota, la, esta, cual, cada, mea, multe, otra.

Predeterminantes

Tota significa “tote” o “omne”. Illo indica le quantitate integre del referente del substantivo. A differentia de cada, tota se refere al toto, plus tosto que al individuos separate que lo compone:

• Tota linguas es asurda. – Tote le linguas es absurde.
• Me va ama tu per tota tempo. – Io te amara pro tote le tempore / le tempore integre.
• La lete ia vade a tota locas. – Le lacte vadeva a omne locos / a ubiquique.
• On ia oia la musica tra tota la vila. – On audiva le musica in tote le citate / a transverso de tote le citate.

Ambos significa “ambes”. Illo pote esser usate in loco de tota quando on sabe que le quantitate integre es solmente duo. Le substantivo debe esser plural:

• Ambos gamas es debil. – Ambe gambas es debile.

Semanticamente, tota e ambos non differe de quantificatores, sed illos es tractate como un classe separate a causa de lor syntaxe: illos precede tote le altere determinantes in un phrase nominal, includente la.

Illos pote etiam esser usate como pronomines.

Articulos

Elefen ha duo articulos – le articulo definite la, e le articulo indefinite un. “Definite” hic significa que le referente del substantivo es “ja definite”, in contrasto con esser alique nove.

La introduce un substantivo que denota alcuno o alique de que le auditor ja ha cognoscentia. Illo es usate in le sequente typos de situationes:

• Le cosa ja ha essite mentionate:
  • Me ia compra un casa. La casa es peti. – Io ha emite un domo. Le domo es parve.
• Le auditor pote facilemente devinar que le cosa existe:
  • Me ia compra un casa. La cosina es grande. – Io ha emite un domo. Le cocina es grande.
• Le resto del frase specifica le cosa sufficientemente ben:
  • El ia perde la numeros de telefon de sua amis. – Illa ha perdite le numeros de telefono de su amicos.
• Le auditor pote perciper le cosa directamente:
  • La musica es bela, no? – Le musica es belle, no?
• Le cosa es ben cognoscite per omnes. Isto include campos de studio e substantivos abstracte:
  • La luna es multe distante de la tera. – Le luna es multo distante del terra.
  • Me no comprende la matematica. – Io non comprende le mathematica.
  • El ama la cafe. – Illa ama le caffe.
  • La felisia es plu importante ca la ricia. – Le felicitate es plus importante que le ricchezza.

Un introduce un substantivo singular que se refere a alique de que le auditor non ha ancora cognoscentia. Illo non es usate con substantivos plural o non-computabile. (Illo servi etiam como un quantificator con le significato de “un”.)

• Me vole leje un libro. – Io vole leger un libro.
• Un gato ia veni en la sala. – Un gato entrava in le sala.

Alcun linguas ha un articulo partitive que indica un quantitate indefinite de un substantivo non-computabile. Elefen usa la, o nulle articulo:

• Me gusta la cafe. – Io ama le caffe / Io gusta le caffe.
• Me gusta cafe. – Io ama le caffe.
• Me bevi cafe. – Io bibe caffe.

Demonstrativos

Le demonstrativos puncta al referente del substantivo, locante lo in le tempore, in le spatio o in le discurso mesme.

Esta significa “iste”. Illo es simile a la, sed puncta a un elemento que es proxime al parlator, sia physicamente sia metaphoricamente:

• Me posese esta casa. – Io possede iste domo.
• Esta libros es merveliosa. – Iste libros es meraviliose.
• Me gusta esta cafe. – Io ama iste caffe.
• Esta mense ia es difisil. – Iste mense esseva difficile.
• Esta frase conteni sinco parolas. – Iste frase contine cinque parolas.

Acel significa “aquelle”. Illo es etiam simile a la, sed puncta a un elemento que es distante del parlator, o al minus plus distante que esta:

• Acel xico regarda acel xicas. – Aquelle puero reguarda aquelle pueras.
• Atenta denova en acel modo. – Tenta de novo in aquelle modo.
• Acel torta es noncomable. – Aquelle torta es inedibile.

Esta e acel pote esser convertite in pronomines.

Interrogativos

Le determinantes interrogative es un modo de crear questiones.

Cual demanda “qual” o “que”:

• Cual animal es acel? – Qual animal es aquello?
• Cual vejetales es la plu bon? – Qual vegetales es le meliore?
• Tu veni de cual pais? – De qual pais tu veni?
• Cual fenetras es rompeda? – Qual fenestras es rumpite?
• Cual pinta tu prefere? – Qual pictura tu prefere?

Cuanto demanda “quante” con un substantivo computabile plural, e “quanto” con un substantivo non-computabile:

• Cuanto casas es en tua strada? – Quante domos ha in tu strata?
• Cuanto pan tu pote come? – Quanto pan tu pote manger?

Cual e cuanto es etiam usate como pronomines.

Determinantes de selection

Le determinantes de selection selige individuos specific ex le insimul complete:

• cada – cata, omne
• cualce – qualcunque, qualque
• alga – alcun, un pauc de, qualque
• no – necun, no
• sola – sol, solmente

Cada significa “cata” o “omne”, considerante de forma separate cata elemento como individuo. Le substantivo debe esser computabile sed singular:

• Cada can ave un nom. – Cata can ha un nomine.
• Me no ia leje cada parola. – Io non legeva cata parola.
• Tu fa la mesma era a cada ves. – Tu face le mesme error cata vice.

Cualce significa “qualcunque” o “qualque”, i.e. non importa qual. Le substantivo es normalmente computabile. “Qualcunque” con un substantivo non-computabile es usualmente “alga”:

• Prende cualce carta. – Prende qualcunque carta.
• Cualce contenadores va sufisi. – Qualcunque recipientes bastara.

Alga indica que le identitate del referente del substantivo es non-specificate:

• Me ia leje acel en alga libro. – Io legeva aquello in alcun libro (o un altere).
• Cisa me va reveni a alga dia. – Fortasse io retornara alcun die.
• Alga cosa es rompeda. – Alique es rumpite.

Quando usate con un substantivo non-computabile, o un substantivo computabile e plural, alga indica que non solmente le identitate del referente es non-specificate, sed su quantitate lo es tamben. Le quantitate es frequentemente comprendite como assatis parve – alteremente on dicerea multe – sed non tan emphaticamente parve como con poca:

• Me va leje alga libros. – Io va leger alcun libros / un pauc de libros.
• Alga polvo ia cade de la sofito. – Un pauc de pulvere cadeva del plafon.
• El ave alga pan en sua sesto. – Illa ha un pauc de pan in su paniero.

No significa “necun” o “no”. Illo indica que le referente del substantivo es absente o inexistente:

• Me ave no arbores en mea jardin. – Io ha necun arbores in mi jardin.
• Tu va senti no dole. – Tu sentira necun dolor.
• No arbor es plu alta ca la tore Eiffel. – Necun arbore es plus alte que le turre Eiffel.
• Me ia encontra no person en la parce. – Io incontrava necun persona in le parco.

Sola significa “sol” o “unic”, i.e. juste isto e necun altere:

• El es la sola dotor en la vila. – Ille es le unic medico in le citate.
• Estas es la sola du parolas cual nos no comprende. – Istos es le unic duo parolas que nos non comprende.
• Me va destrui la mur con un sola colpa. – Io destruera le muro con un sol colpo.

Iste determinantes, con le exception de no e sola, pote etiam esser usate como pronomines. Illos forma tamben le pronomines special cadun, cualcun, algun e nun, que se refere a personas. Pro referer se a cosas, le determinantes es simplemente sequite per cosa.

Possessivos

Le determinantes possessive es mea, tua, sua, nosa, vosa, lor e cui:

• Mea gato ia come un mus. – Mi gato mangiava un mus.
• Me gusta multe tua dansa. – Io ama multo tu dansa.
• Nosa ecipo va gania la premio. – Nostre equipa ganiara le premio.

Le possession pote etiam esser indicate con un phrase como de me:

• Acel es la casa de tu. – Aquello es tu domo.

Le possessivo de tertie persona es sua, independentemente de si le pronomine equivalente serea el, lo, los, on o se:

• La ipopotamo abri sua boca. – Le hippopotamo aperi su bucca. (reflexive)
• Nos regarda sua dentes. – Nos reguarda su dentes. (non-reflexive)

Pro exprimer “lor” (i.e. de los, o de se si se es plural), le determinante lor pote esser usate in loco de sua. Sed isto nunquam es obligatori. Sua es sempre possibile (e plus traditional), sed in certe frases lor pote esser plus clar:

• La otelor mostra lor sala a sua visitores. – Le hotelero monstra lor camera a su visitatores. (le camera del visitatores)
• La visitores gusta multe lor sala / sua sala. – Le visitatores ama multo lor camera / su camera.
• Ance la otelor gusta lor sala. – Le hotelero tamben ama lor camera. (le camera del visitatores)

In un proposition relative, le sequentias de ci sua/lor/la e de cual sua/lor/la pote esser reducite a solmente le determinante cui:

• La person cui xapo ia es perdeda pote reprende lo a la reseteria. – Le persona cujus cappello esseva perdite pote reclamar lo al reception.
• La cavalo cui nom es Pegaso ave alas. – Le cavallo cujus nomine es Pegaso ha alas.
• Autos cui motor es rompeda no funsiona. – Le automobiles cujus motor es rumpite non functiona.
• La fem cui sposo tu conose labora a mea ofisia. – Le femina cujus sposo tu cognosce labora in mi officio.
• La fem a cui sposo tu ia dona la letera es encantante. – Le femina a cujus sposo tu dava le littera es charmante.

Quantificatores

Quantificatores es determinantes que adjuta a exprimer le amonta o quantitate del referente del substantivo:

• -s – -s (marcator de plural)
• un – un
• du, tre, cuatro… – duo, tres, quatro…
• multe – multe, multo
• poca – pauc, un pauc
• plur - plure
• plu – plus
• la plu – le plus, le major parte de
• min – minus
• la min – le minus

Le marcator de plural -s es le quantificator le plus basic. Un phrase nominal que include un substantivo plural non require necun altere determinante:

• Me va leje libros. – Io va leger [alcun] libros.
• Me va leje la libros. – Io va leger le libros.

Ultra esser le articulo indefinite, un es le numero “un”. Illo indica un singule quantitate del referente del substantivo. Le substantivo debe ergo esser computabile sed singular:

• Me ave un frate e du sores. – Io ha un fratre e duo sorores.

Le altere numeros cardinal – du, tre, cuatro, etc – es tamben quantificatores.

• Me ave tre gatos obesa. – Io ha tres gatos obese.
• Me ave cuatro plu anios ca mea frate. – Io ha quatro annos plus que mi fratre.

Multe indica un grande quantitate del referente del substantivo. Illo significa “multe” con un substantivo computabile plural, e “multo” con un substantivo non-computabile:

• Esta casa sta ja asi tra multe anios. – Iste domo ja sta hic depost multe annos.
• La pijones come multe pan. – Le columbas mangia multe pan.

Poca es le contrario de multe, e indica un parve quantitate. Illo significa “pauc” con un substantivo computabile plural, e “un pauc de” o “pauc” con un substantivo non-computabile:

• Me reconose poca persones. – Io recognosce pauc personas. (vermente non multe)
• El pote dona poca aida. – Ille pote dar pauc adjuta. (vermente non multo)
• Compare: Me pote leje alga parolas. — Io pote leger un pauc de parolas. (un parve numero)

Plur pote solmente esser usate con substantivos computabile in le plural. Illo se refere a un numero assatis parve de cosas que es individualmente identificabile:

• A la picnica, plur persones (on ta pote lista los) ia es picada par insetos. — Al picnic, plure personas (on poterea listar los) esseva puncte per insectos.
• El ia visita me a plur dias en la mense pasada. — Illa me visitava in plure dies le mense passate.

In contrasto, alga accentua que le identitate del cosas es indefinite:

• Esta egali ave alga solve(s). — Iste equation ha alcun solution(es). (Un expression de qualitate: le equation pote esser solvite, in un o plus modos non-specificate.)
• Esta egali ave plur solves. — Iste equation ha plure solutiones. (Un expression de quantitate: le equation ha un numero assatis parve de solutiones que pote esser identificate e computate.)

Plu significa “plus”. Illo indica un quantitate plus grande del referente del substantivo, e pote esser usate con substantivos plural e non-computabile. La plu significa “le plus” o “le major parte de” – le quantitate le plus grande:

• Tu ave plu libros ca me. – Tu ha plus libros que io.
• La plu linguas es bela. – Le major parte del linguas es belle.
• Plu pan es en la cosina. – Ha plus pan in le cocina.
• La plu fango es repulsante. – Le major parte del fango es repulsive.

Min es le contrario de plu, e significa “minus”. Illo indica un quantitate plus parve, e pote esser usate con substantivos plural e non-computabile. La min significa “le minus”:

• Me desira min vejetales ca el. – Io vole minus vegetales que illa.
• Tu ia leje la min libros de cualcun ci me conose. – Tu ha legite le minus libros de qualcunque persona que io cognosce.
• El ave min interesa a cada dia. – Ille ha minus interesse cata die.

Tote le quantificatores pote esser convertite in pronomines.

Determinantes de similitude

Quatro determinantes additional tracta de similitude e differentia:

La mesma significa “le mesme”. Le parola la normalmente non pote esser omittite, ben que illo pote esser cambiate a esta o acel:

• Tu porta la mesma calsetas como me. – Tu porta le mesme calceas como io.
• La gera ia comensa en la mesma anio. – Le guerra comenciava in le mesme anno.
• Nos va reveni a esta mesma tema pos un semana. – Nos retornara a iste mesme thema post un septimana.

Otra significa “altere”:

• Nos ave aora esta tre otra problemes. – Nos ha ora iste tres altere problemas.
• La otra solve ia es plu bon. – Le altere solution esseva meliore.
• Tu ave otra pan? – Tu ha altere pan?

Tal significa “tal”, i.e. de iste o aquelle typo:

• Me construi un macina de tempo. – Io construe un machina del tempore.
  • Tal cosas es nonposible. – Tal cosas es impossibile.
• Me xerca un abeor. – Io cerca un apicultor.
  • Me no conose un tal person. – Io non cognosce un tal persona.
• Tu vole repinti la sala? – Tu vole repinger le sala?
  • Me prefere evita tal labora. – Io prefere evitar tal labor.
• Tu ave plu libros como estas? – Tu ha plus libros como istos?
  • Si, me ave du otra tal libros. – Si, io ha duo altere tal libros.

Propre significa “proprie”, como in “mi proprie”, accentuante le possessor del substantivo. Illo es particularmente utile post le determinante sua pro clarificar que le significato es reflexive, i.e. que le substantivo pertine al subjecto del frase:

• Mea propre idea es an plu strana. – Mi proprie idea es mesmo plus estranie.
• El ia trova la xarpe de sua sposo e ia pone lo sirca sua propre colo. – Illa trovava le scarp de su sposo e lo poneva circa su proprie collo.

Ordine de determinantes

Le determinantes seque un certe ordine:

• Le predeterminantes tota e ambos, si presente, precede tote le alteres.
• Postea veni un articulo, un demonstrativo, un interrogative, un determinante de selection, o un possessive. Normalmente non ha plus de un tal determinante in un phrase nominal.
• Post isto, pote haber un o plus quantificatores o determinantes de similitude. Un determinante de similitude nunquam es le prime parola in un phrase nominal singular computabile. Illo es sempre precedite per un altere determinante – o per duo, si un de illos es un predeterminante (p.ex. tota la otra libro).

Per exemplo:

• El ia colie sua poca posesedas e parti. – Illa colligeva su pauc possessiones e partiva.
• Un otra problem es la manca de aira fresca asi. – Un altere problema es le manco de aere fresc hic intra.
• Nos no ia tradui ancora acel otra cuatro frases. – Nos ancora non ha traducite aquelle altere quatro frases.
• Tota la omes ia vade a la costa. – Tote le homines vadeva al costa.