Capitol 19: Afisas

En la gramatica de kotava, esta es un de la partes la plu elemental e interesante. Afisas es beneficores cual dona a la lingua sua ricia de espresa (cuantial e cualial), como ance sua flexablia notable.

En kotava, sola acel formas cual ave un sinifia spesifiada individua es regardada como afisas e usada per crea parolas nova. Los (spesial la afisas verbal) no es representas mera de parolas esistente.

On ave sinco tipos de afisas, definida en relata con la categorias a cual esta afisas aplica. Los es:

Nota bon ce la usa de cada afisa ave no limita estra lojica e claria de espresa.

A: Afisas jeneral

On pote usa esta afisas per modifia cualce parola de nivel 1, 2 e 3 en la table morfolojial (sustantivos, verbos, determinantes e averbos derivada).

Kotava vade plu e divide esta afisas a cuatro prefisas e sete sufisas.

1) Prefisas jeneral

me- idea de negativia pe. favlaf (usosa) → mefavlaf (nonusosa)
vol- idea de oposa favlaf (usosa) → volfavlaf (nosente)
en- idea de reforti favlaf (usosa) → enfavlaf (esensal)

2) Sufisas jeneral

Esta sufisas es composada de un o du consonantes sinifiosa, acompaniada par un vocal liante cual pote muta e vade ante o pos la sufisa, dependente de la categoria o forma de la parolas su considera. La sufisas es:

Esta sufisas no pote afeta la natur morfolojial de un parola, ance sua codas o infletas tipal. Par esta razona, la forma de un sufisa es alga flutuante, ma lo ave un sinifia multe definida e fisada en cualce caso. Alora:

con un sustantivo:

Sufisas obedi la regula de acorda bon sonante, donce la letera final de la sustantivo ta nesesa un coda per acel regula. Alora:

sustantivos cual fini con consonantes o semivocales → -am -ap -aj -any -ars -ans -ack
sustantivos cual fini con “a” → -ma -pa -ja -nya -rsa -nsa -cka
sustantivos cual fini con “e” → -me -pe -je -nye -rse -nse -cke
sustantivos cual fini con “i” → -mi -pi -ji -nyi -rsi -nsi -cki
sustantivos cual fini con “o” → -mo -po -jo -nyo -rso -nso -cko
sustantivos cual fini con “u” → -mu -pu -ju -nyu -rsu -nsu -cku

Pe:

con un verbo (o un forma verbal):

Ance asi, sufisas obedi la regula de acorda bon sonante (en la mesma modo como sufisas tempal). On ajunta los direta a la tronco de verbo (recorda, en verbos derivada (non)transitiva, la “-si” o “-we” representante es un parte de la tronco).

Tota formas verbal es construida sur esta tronco estendeda. Alora:

verbos cual fini con “a” → formas -ma -pa -ja -nya -rsa -nsa -cka
verbos cual fini con “e” → formas -me -pe -je -nye -rse -nse -cke
verbos cual fini con “i” → formas -mi -pi -ji -nyi -rsi -nsi -cki
verbos cual fini con “u” → formas -mu -pu -ju -nyu -rsu -nsu -cku

Pe:

con un determinante (estra ajetivos verbal):

ajetivo cual fini con “-af”:

formas: ajunta -am-, -ap-, -aj-, -any-, -ars-, -ans-, -ack- entre la tronco e la sufisa tipal ajetival a la coda.

Pe:

ajetivo cual fini con un vocal (no “a”) + “-f”:

formas: ajunta -ma-, -pa-, -ja-, -nya-, -rsa-, -nsa-, -cka- entre la tronco e la sufisa tipal ajetival a la coda.

Pe:

ajetivo sin coda unica:

formas: ajunta -am-, -ap-, -aj-, -any-, -ars-, -ans-, -ack- direta a la tronco.

con un averbo:

Sola averbos derivada pote reseta sufisas jeneral.

On ajunta la sufisas a un averbo en la mesma modo como ajetivos: inserta los entre la tronco e la coda “-on”.

B: Afisas verbal

On usa esta afisas per formi verbos de nomes o determinantes. Los es composada de un sufisa e cuatro sircofisas.

1) La sufisa verbal

Lo es:

Pe:

On debe ajunta lo direta a la tronco de sustantivo, creante un parola verbin. La sufisa desapare si la sustantivo ave un coda de “-a”.

Verbos cual on crea en esta modo es nontransitiva, e sua idea es asorbeda como un completinte interna. La “-u” como un sufisa deveni donce un parte de la tronco nova.

2) Sircofisas verbal

On ave oto de los. Cuatro es aplicada a radises de sustantivo e la otra cuatro es aplicada a radises de determinate.

sur radis de sustantivo:

Pe:

sur radis de determinante:

On debe aplica esta tre sircofisas a determinantes en sua state de radis. Donce la tronco de verbo creada en esta modo es composada de la prefisa + radis de determinante + “-a” sufisal.

Pe:

Tota verbos creada con esta oto sircofisas es transitiva, e pote ave un ojeto direta par la preposada “va”.

C: Afisas de verbo

Esta afisas es usada per formi sustantivos e ajetivos (partisipios) de la tronco de verbo. Los conteni sola sufisas, en fato. Tre de los es per partisipios (vide a supra cap 12 § K, la relativa-partisipial), du de los es per ajetivos cual sinifia resulta e cualia permanente, e la des restantes es per sustantivos. On debe ajunta los direta a la tronco de verbo.

-mb- partisipio completinte (ajetivo verbal completinte) pe. ZILI (dona) → zilimb (reseta)
-n- partisipio pasiva (ajetivo verbal pasiva) pe. WARZE (produi) → warzen (produida)
-s- partisipio ativa (ajetivo verbal ativa) pe. WARZE (produi) → warzes (produinte)
-naf- resulta verbal (sin relata con tempo) pe. BUDE (clui) → budenaf (cluida)
-saf- cualia permanente pe. WARZE (produi) → warzesaf (produosa)
-ks- resulta de ata pe. WARZE (produi) → warzeks (produida (nom))
-mbik- person ci es la ojeto nondireta de la ata pe. ZILI (dona) → zilimbik (resetor)
-nik- person ci es la ojeto direta de la ata pe. RISTA (opresa) → ristanik (person opresada)
-ra- ata verbal (nom verbal) pe. WARZE (produi) → warzera (la ata de produi)
-sik- person ci fa la ata pe. WARZE (produi) → warzesik (produor)
-siki- strumento usada pe. MADA (leveri) → madasiki (lever)
-siko- macina, aparato pe. GLUYA (coere) → gluyasiko (coerente)
-xa- ojeto afetada par la ata pe. IA (fabrica) → iaxa (ojeto fabricada)
-xe- construida do la ata aveni pe. IA (fabrica) → iaxe (fabriceria)
-xo- loca do la ata aveni pe. WARZE (produi) → warzexo (loca de produi)

D: Afisas de sustantivo

Esta afisas es usada per formi sustantivos e ajetivos de otra sustantivos. La afisas per sustantivos es distinguida de la afisas per ajetivos.

1) Sufisas per nom

On ave 29 sufisas per nom:

-a coletiva numeral (sur radises numeral) pe. sanoy (des) → sana (desuple)
-ak contenador, ojeto cual conteni pe. eip (sal) → eipak (secutesal)
-akola maladia, inflama pe. riz (pulmon) → rizakola (pneumonia)
-ava lingua, dialeto pe. Franca (Frans) → Francava (franses)
-cek contenida, ojeto cual es contenida pe. art (boca) → artcek (boca plen)
-da cuantia de anios (sur radises numeral) pe. san- (des) → sanda (desenio)
-eba profesa pe. tavesik (profesor) → tavesikeba (profesoria)
-eem coletiva, grupo pe. suterot (peso leteratural) → suteroteem (leteratur)
-eka grado, nivel pe. lava (acua) → laveka (nivel de acua)
-eva dotrina pe. selt (sosia) → selteva (sosialisme)
-inda tipo, spesie pe. reiz (nara) → reizinda (tipo de nara)
-ka cuantia de dias (sur radises numeral) pe. san- (des) → sanka (des dias)
-ki parte, pico pe. beg (pan) → begki (pico de pan)
-kril lado (sur radises numeral) pe. tev- (ses) → tevkril (esagon)
-kurke remedia, terapia pe. lizira (move) → lizirakurke (cinesiterapia)
-lent angulo (sur radises numeral) pe. tev- (ses) → tevlent (esaedro)
-oc desendente direta pe. okol (cavalo) → okoloc (cavaleta)
-olk unia composante la plu peti pe. bixe (arena) → bixeolk (gran de arena)
-onya loca de fabrica o vende pe. beg (pan) → begonya (paneria)
-opa siensa, tecnica pe. ava (lingua) → avopa (linguistica)
-otsa estrema, apico, fini, fondo pe. axoda (impas) → axodotsa (la fini de impas)
-roti potia pe. bazaxo (ofisia) → bazaxoroti (burocratia)
-tum grupo peti, faxo, mexa, plenimano pe. werd (erba) → werdtum (mexa de erba)
-ugal tempo, periodo, eda, saison pe. imwa (flor) → imwugal (periodo de flori)
-xa ojeto, materia pe. rigela (porselana) → rigelaxa (un porselana)
-xe construida per un usa spesifiada pe. okol (cavalo) → okolxe (staleria)
-xo loca, spasio pe. aal (arbor) → aalxo (foresta)
-ya vivente fema (umana o animal) pe. tavesik (profesor) → tavesikya (profesor fema)
-ye vivente mas (umana o animal) pe. jaftol (bove) → jaftolye (bove mas)

Sufisas es direta ajuntada a la sustantivo. La letera “-a” final de sustantivo ta es deletada si la letera prima de sufisa es un vocal.

2) Sufisas per ajetivo

On ave 11 sufisas per ajetivo:

-af, -f3 ajetivo cualinte, marcada par pe. mefta (montania) → meftaf (relatada a montania)
-eaf numero ordinal (sur radises numeral) pe. tev- (ses) → teveaf (ses (ordinal))
-enjaf con manca de alga cosa pe. gelt (dito) → geltenjaf (sin dito)
-famaf amante pe. neva (libro) → nevafamaf (bibliofilia)
-fimaf odiante pe. neva (libro) → nevafimaf (bibliofobica)
-iskaf privada pe. usuk (capel) → usukiskaf (calva)
-kiraf conteninte, portante pe. eip (sal) → eipkiraf (salosa)
-koraf con forma de, semblante pe. gamda (crus) → gamdakoraf (crusin)
-oy numero cardinal (sur radises numeral) pe. tev- (ses) → tevoy (ses)
-toraf comente pe. cot (carne) → cottoraf (carnivor)
-ukaf en color de pe. raltada (rosa) → raltadukaf (ros)

Sufisas es direta ajuntada a la sustantivo. La letera “-a” final de sustantivo ta es deletada si la letera prima de sufisa es un vocal.

E: Afisas de determinante

Esta afisas es usada per formi sustantivos e averbos de modo de determinantes.

On ave sola sinco afisas de determinante, en fato. Los es direta ajuntada a la radis de la determinante (sin la coda tipal “-af” o “-f”), ma per ajetivos verbal, la sufisa es ajuntada a la forma completa, no direta a la radis verbal. La sinco afisas es:

Pe:

F: Cuasisufisas nomal

Esta es la nom per un cuantia spesifiada de sufisas cual funsiona en modos simil a la sufisas produosa, ma de cual sua usa es vocabulal, per dise los no pote crea un cuantia infinita de parolas e sua usa es limitada par la vocabulo ofisial. An si sua usa es estendosa e fasil per comprende a multe veses, en realia tota nomes formida con esta sufisas debe normal ave indises e descrives en la disionario.

Esta sufisas parteni a categorias variosa, spesial en campos siensal. An tal, on ave algas cual es usosa asi (tota de los crea nomes):

-aal arbor [agronomia, botanica] pe. toresta (spina) → torestaal (arboreta spinosa)
-bolk sistem, rede [economia, sosia] pe. skapa (economia) → skapabolk (sistem economial)
-dunol animal [zolojia] pe. perake (serpe) → perakedunol (retil)
-e fruta [agronomia, botanica] pe. pruva (pomo) → pruve (poma)
-fay seme [agronomia, botanica] pe. xot (talo de fava) → xotfay (fava)
-ie cria de animal [zolojia] pe. vakol (can) → vakolie (abaia)
-imwa flor [agronomia, botanica] pe. kramta (oranio) → kramtimwa (flor de oranio)
-kranav dole [medica] pe. relt (musculo) → reltkranav (mialjia, dole de musculo)
-nizde mania [medica, sosia] pe. dubiera (fura) → dubieranizde (cleptomania)
-omba jua [cultur, modo de vive] pe. erba (mone) → erbomba (aposta)
-pale vejetal [agronomia, botanica] pe. voba (arbor de lim) → vobapale ((fruta) sitrica)
-sok state, situa [jeneral] pe. selt (sosia) → seltsok (situa de sosia)
-toa folia [agronomia, botanica] pe. bilka (arbor de banana) → bilkatoa (folia de banana)
-tral eletrica [tecnolojia] pe. lava (acua) → lavatral (idroeletrica)
-uti sporte [cultur, modo de vive] pe. nuba (mano) → nubuti (boxe)
-vega inflama [medica] pe. alma (pel) → almavega (inflama de pel)
-veta canser [medica] pe. larida (garga) → laridaveta (canser de garga)
-zae radis [agronomia, botanica] pe. bemta (rizofora) → bemtazae (radis de rizofora)

1 Con un sustantivo cual fini con un consonante, semivocal o “-o”, la parte sufisal de la sircofisa verbal ta conteni un “-á” afin la parola pote sembla un tronco de verbo. Con un sustantivo cual fini con un otra vocal, sola la parte prefisal es ajuntada.

2 Con ajetivos verbal, on debe usa la tronco partisipial intera, no sola la tronco de verbo.

3 Usa “-f” si la sustantivo fini con un vocal (otra ca “-a”).