Capitol 19: Afisas
En la gramatica de kotava, esta es un de la partes la plu elemental e interesante. Afisas es beneficores cual dona a la lingua sua ricia de espresa (cuantial e cualial), como ance sua flexablia notable.
En kotava, sola acel formas cual ave un sinifia spesifiada individua es regardada como afisas e usada per crea parolas nova. Los (spesial la afisas verbal) no es representas mera de parolas esistente.
On ave sinco tipos de afisas, definida en relata con la categorias a cual esta afisas aplica. Los es:
- afisas jeneral
- afisas verbal
- afisas de verbo
- afisas de sustantivo
- afisas de determinante
Nota bon ce la usa de cada afisa ave no limita estra lojica e claria de espresa.
A: Afisas jeneral
On pote usa esta afisas per modifia cualce parola de nivel 1, 2 e 3 en la table morfolojial (sustantivos, verbos, determinantes e averbos derivada).
Kotava vade plu e divide esta afisas a cuatro prefisas e sete sufisas.
1) Prefisas jeneral
| me- | idea de negativia | pe. | favlaf (usosa) → mefavlaf (nonusosa) |
| vol- | idea de oposa | favlaf (usosa) → volfavlaf (nosente) | |
| en- | idea de reforti | favlaf (usosa) → enfavlaf (esensal) |
2) Sufisas jeneral
Esta sufisas es composada de un o du consonantes sinifiosa, acompaniada par un vocal liante cual pote muta e vade ante o pos la sufisa, dependente de la categoria o forma de la parolas su considera. La sufisas es:
- -m- – idea de “peti”, sufisa diminuinte
- -p- – idea de “grande”, sufisa aumentante e asentuante
- -j- – idea de “despeta”, sufisa despetante e desvaluante
- -ny- – idea de “beli”, sufisa amosa
- -rs- – idea de “tro multe”, sufisa esedente
- -ns- – idea de “tro poca”, sufisa nonsufisinte
- -ck- – idea de “normal, media”, sufisa mediocre
Esta sufisas no pote afeta la natur morfolojial de un parola, ance sua codas o infletas tipal. Par esta razona, la forma de un sufisa es alga flutuante, ma lo ave un sinifia multe definida e fisada en cualce caso. Alora:
con un sustantivo:
Sufisas obedi la regula de acorda bon sonante, donce la letera final de la sustantivo ta nesesa un coda per acel regula. Alora:
| sustantivos cual fini con consonantes o semivocales | → | -am | -ap | -aj | -any | -ars | -ans | -ack |
| sustantivos cual fini con “a” | → | -ma | -pa | -ja | -nya | -rsa | -nsa | -cka |
| sustantivos cual fini con “e” | → | -me | -pe | -je | -nye | -rse | -nse | -cke |
| sustantivos cual fini con “i” | → | -mi | -pi | -ji | -nyi | -rsi | -nsi | -cki |
| sustantivos cual fini con “o” | → | -mo | -po | -jo | -nyo | -rso | -nso | -cko |
| sustantivos cual fini con “u” | → | -mu | -pu | -ju | -nyu | -rsu | -nsu | -cku |
Pe:
- molt (porto) → moltap (porto grande)
- fortey (sangue) → forteyany (sangue bon)
- mona (casa) → monaja (cabana misera)
- perake (serpe) → perakeme (serpe peti)
- dili (pas) → dilicki (ecuilibra)
con un verbo (o un forma verbal):
Ance asi, sufisas obedi la regula de acorda bon sonante (en la mesma modo como sufisas tempal). On ajunta los direta a la tronco de verbo (recorda, en verbos derivada (non)transitiva, la “-si” o “-we” representante es un parte de la tronco).
Tota formas verbal es construida sur esta tronco estendeda. Alora:
| verbos cual fini con “a” | → formas | -ma | -pa | -ja | -nya | -rsa | -nsa | -cka |
| verbos cual fini con “e” | → formas | -me | -pe | -je | -nye | -rse | -nse | -cke |
| verbos cual fini con “i” | → formas | -mi | -pi | -ji | -nyi | -rsi | -nsi | -cki |
| verbos cual fini con “u” | → formas | -mu | -pu | -ju | -nyu | -rsu | -nsu | -cku |
Pe:
- DANKA (canta) → DANKANYA (canta bon)
- DOLE (vende) → DOLEPE (vende multe cosas)
- belí (me leje) → belijí (me leje mal)
- estuyur (el ia come) → estursuyur (el ia come tro multe)
- dizveson (par oserva) → dizvemeson (par oserva pico)
- tunuyan (librida) → tunuyansan (nonsufisinte librida)
con un determinante (estra ajetivos verbal):
ajetivo cual fini con “-af”:
formas: ajunta -am-, -ap-, -aj-, -any-, -ars-, -ans-, -ack- entre la tronco e la sufisa tipal ajetival a la coda.
Pe:
- favlaf (usosa) → favlapaf (multe usosa)
- batakaf (blanca) → batakajaf (blanca con duta)
- kaliaf (rapida) → kaliarsaf (tro rapida)
ajetivo cual fini con un vocal (no “a”) + “-f”:
formas: ajunta -ma-, -pa-, -ja-, -nya-, -rsa-, -nsa-, -cka- entre la tronco e la sufisa tipal ajetival a la coda.
Pe:
- laof (corajosa) → laopaf (multe corajosa)
- xuf (vertical) → xursaf (tro vertical)
- solwif (distinguida) → solwickaf (bon distinguida)
ajetivo sin coda unica:
formas: ajunta -am-, -ap-, -aj-, -any-, -ars-, -ans-, -ack- direta a la tronco.
con un averbo:
Sola averbos derivada pote reseta sufisas jeneral.
On ajunta la sufisas a un averbo en la mesma modo como ajetivos: inserta los entre la tronco e la coda “-on”.
B: Afisas verbal
On usa esta afisas per formi verbos de nomes o determinantes. Los es composada de un sufisa e cuatro sircofisas.
1) La sufisa verbal
Lo es:
- ú – fa un ativa, un sporte
Pe:
- nugaviputi (futbal) → NUGAVIPUTIU (jua futbal)
- lexa (musica) → LEXU (jua musica)
On debe ajunta lo direta a la tronco de sustantivo, creante un parola verbin. La sufisa desapare si la sustantivo ave un coda de “-a”.
Verbos cual on crea en esta modo es nontransitiva, e sua idea es asorbeda como un completinte interna. La “-u” como un sufisa deveni donce un parte de la tronco nova.
2) Sircofisas verbal
On ave oto de los. Cuatro es aplicada a radises de sustantivo e la otra cuatro es aplicada a radises de determinate.
sur radis de sustantivo:
- ko- … -: idea de “trae a en”, de introdui
- div- … -: idea de “trae a estra”, de estrae
- run- … -: idea de comensa, de engrana, de inisia, de abri
- art- … -: idea de para, de interompe, de descomuta, de clui1
Pe:
- tota (barco) → KOTOTA (embarca un barco)
- omaze (vagon) → KOOMAZE (entra a un vagon)
- direm (auto) → DIVDIREMA (sorti un auto)
- pako (partito) → DIVPAKOA (esclui algun de la partito)
- afi (lampa) → RUNAFI (comuta la lampa)
sur radis de determinante:
- tu- … -á: idea de “fa ce un cosa deveni un otra cosa” o “causa ce un state aveni”
- gri- … -á: idea de “sesa un state”
- gu- … -á: idea de “manteni un state”
- dim- … -á: idea de “revade a la state presedente”
On debe aplica esta tre sircofisas a determinantes en sua state de radis. Donce la tronco de verbo creada en esta modo es composada de la prefisa + radis de determinante + “-a” sufisal.
Pe:
- tumtaf (santa) → TUTUMTA (santi)
- kristevaf (cristian) → GRIKRISTEVA (decristiani)
- garif (autentica) → TUGARIA (autentici)
- ruptes (dependente) → TURUPTESA (fa ce alga cosa deveni dependente)2
- ar (otra) → GRIARA (uniformi)
- parvuaf (limpa) → GUPARVUA (manteni limpa)
- batakaf (blanca) → DIMBATAKA (reblanci)
Tota verbos creada con esta oto sircofisas es transitiva, e pote ave un ojeto direta par la preposada “va”.
C: Afisas de verbo
Esta afisas es usada per formi sustantivos e ajetivos (partisipios) de la tronco de verbo. Los conteni sola sufisas, en fato. Tre de los es per partisipios (vide a supra cap 12 § K, la relativa-partisipial), du de los es per ajetivos cual sinifia resulta e cualia permanente, e la des restantes es per sustantivos. On debe ajunta los direta a la tronco de verbo.
| -mb- | partisipio completinte (ajetivo verbal completinte) | pe. ZILI (dona) → zilimb (reseta) |
| -n- | partisipio pasiva (ajetivo verbal pasiva) | pe. WARZE (produi) → warzen (produida) |
| -s- | partisipio ativa (ajetivo verbal ativa) | pe. WARZE (produi) → warzes (produinte) |
| -naf- | resulta verbal (sin relata con tempo) | pe. BUDE (clui) → budenaf (cluida) |
| -saf- | cualia permanente | pe. WARZE (produi) → warzesaf (produosa) |
| -ks- | resulta de ata | pe. WARZE (produi) → warzeks (produida (nom)) |
| -mbik- | person ci es la ojeto nondireta de la ata | pe. ZILI (dona) → zilimbik (resetor) |
| -nik- | person ci es la ojeto direta de la ata | pe. RISTA (opresa) → ristanik (person opresada) |
| -ra- | ata verbal (nom verbal) | pe. WARZE (produi) → warzera (la ata de produi) |
| -sik- | person ci fa la ata | pe. WARZE (produi) → warzesik (produor) |
| -siki- | strumento usada | pe. MADA (leveri) → madasiki (lever) |
| -siko- | macina, aparato | pe. GLUYA (coere) → gluyasiko (coerente) |
| -xa- | ojeto afetada par la ata | pe. IA (fabrica) → iaxa (ojeto fabricada) |
| -xe- | construida do la ata aveni | pe. IA (fabrica) → iaxe (fabriceria) |
| -xo- | loca do la ata aveni | pe. WARZE (produi) → warzexo (loca de produi) |
D: Afisas de sustantivo
Esta afisas es usada per formi sustantivos e ajetivos de otra sustantivos. La afisas per sustantivos es distinguida de la afisas per ajetivos.
1) Sufisas per nom
On ave 29 sufisas per nom:
| -a | coletiva numeral (sur radises numeral) | pe. sanoy (des) → sana (desuple) |
| -ak | contenador, ojeto cual conteni | pe. eip (sal) → eipak (secutesal) |
| -akola | maladia, inflama | pe. riz (pulmon) → rizakola (pneumonia) |
| -ava | lingua, dialeto | pe. Franca (Frans) → Francava (franses) |
| -cek | contenida, ojeto cual es contenida | pe. art (boca) → artcek (boca plen) |
| -da | cuantia de anios (sur radises numeral) | pe. san- (des) → sanda (desenio) |
| -eba | profesa | pe. tavesik (profesor) → tavesikeba (profesoria) |
| -eem | coletiva, grupo | pe. suterot (peso leteratural) → suteroteem (leteratur) |
| -eka | grado, nivel | pe. lava (acua) → laveka (nivel de acua) |
| -eva | dotrina | pe. selt (sosia) → selteva (sosialisme) |
| -inda | tipo, spesie | pe. reiz (nara) → reizinda (tipo de nara) |
| -ka | cuantia de dias (sur radises numeral) | pe. san- (des) → sanka (des dias) |
| -ki | parte, pico | pe. beg (pan) → begki (pico de pan) |
| -kril | lado (sur radises numeral) | pe. tev- (ses) → tevkril (esagon) |
| -kurke | remedia, terapia | pe. lizira (move) → lizirakurke (cinesiterapia) |
| -lent | angulo (sur radises numeral) | pe. tev- (ses) → tevlent (esaedro) |
| -oc | desendente direta | pe. okol (cavalo) → okoloc (cavaleta) |
| -olk | unia composante la plu peti | pe. bixe (arena) → bixeolk (gran de arena) |
| -onya | loca de fabrica o vende | pe. beg (pan) → begonya (paneria) |
| -opa | siensa, tecnica | pe. ava (lingua) → avopa (linguistica) |
| -otsa | estrema, apico, fini, fondo | pe. axoda (impas) → axodotsa (la fini de impas) |
| -roti | potia | pe. bazaxo (ofisia) → bazaxoroti (burocratia) |
| -tum | grupo peti, faxo, mexa, plenimano | pe. werd (erba) → werdtum (mexa de erba) |
| -ugal | tempo, periodo, eda, saison | pe. imwa (flor) → imwugal (periodo de flori) |
| -xa | ojeto, materia | pe. rigela (porselana) → rigelaxa (un porselana) |
| -xe | construida per un usa spesifiada | pe. okol (cavalo) → okolxe (staleria) |
| -xo | loca, spasio | pe. aal (arbor) → aalxo (foresta) |
| -ya | vivente fema (umana o animal) | pe. tavesik (profesor) → tavesikya (profesor fema) |
| -ye | vivente mas (umana o animal) | pe. jaftol (bove) → jaftolye (bove mas) |
Sufisas es direta ajuntada a la sustantivo. La letera “-a” final de sustantivo ta es deletada si la letera prima de sufisa es un vocal.
2) Sufisas per ajetivo
On ave 11 sufisas per ajetivo:
| -af, -f3 | ajetivo cualinte, marcada par | pe. mefta (montania) → meftaf (relatada a montania) |
| -eaf | numero ordinal (sur radises numeral) | pe. tev- (ses) → teveaf (ses (ordinal)) |
| -enjaf | con manca de alga cosa | pe. gelt (dito) → geltenjaf (sin dito) |
| -famaf | amante | pe. neva (libro) → nevafamaf (bibliofilia) |
| -fimaf | odiante | pe. neva (libro) → nevafimaf (bibliofobica) |
| -iskaf | privada | pe. usuk (capel) → usukiskaf (calva) |
| -kiraf | conteninte, portante | pe. eip (sal) → eipkiraf (salosa) |
| -koraf | con forma de, semblante | pe. gamda (crus) → gamdakoraf (crusin) |
| -oy | numero cardinal (sur radises numeral) | pe. tev- (ses) → tevoy (ses) |
| -toraf | comente | pe. cot (carne) → cottoraf (carnivor) |
| -ukaf | en color de | pe. raltada (rosa) → raltadukaf (ros) |
Sufisas es direta ajuntada a la sustantivo. La letera “-a” final de sustantivo ta es deletada si la letera prima de sufisa es un vocal.
E: Afisas de determinante
Esta afisas es usada per formi sustantivos e averbos de modo de determinantes.
On ave sola sinco afisas de determinante, en fato. Los es direta ajuntada a la radis de la determinante (sin la coda tipal “-af” o “-f”), ma per ajetivos verbal, la sufisa es ajuntada a la forma completa, no direta a la radis verbal. La sinco afisas es:
- -aca – cosa, ata cual ave la cualia de
- -e – parte de la intera cual ave la cualia de
- -ik – person ci ave la cualia de
- -on – averbo de modo
- -uka – cualia de
Pe:
- listaf (bela)
- listaca (un cosa bela)
- listuca (belia)
- liste (la parte bela)
- listik (un bela)
- liston (en modo bela)
- ar (otra)
- araca (un otra cosa, un difere)
- aruca (la cualia de difere)
- are (la otra parte)
- arik (un otra person)
- aron (en otra modo)
- ruptes (dependente)
- ruptesaca (un cosa dependente)
- ruptesuca (depende)
- ruptese (la parte dependente)
- ruptesik (un person dependente)
- rupteson (en modo dependente)
F: Cuasisufisas nomal
Esta es la nom per un cuantia spesifiada de sufisas cual funsiona en modos simil a la sufisas produosa, ma de cual sua usa es vocabulal, per dise los no pote crea un cuantia infinita de parolas e sua usa es limitada par la vocabulo ofisial. An si sua usa es estendosa e fasil per comprende a multe veses, en realia tota nomes formida con esta sufisas debe normal ave indises e descrives en la disionario.
Esta sufisas parteni a categorias variosa, spesial en campos siensal. An tal, on ave algas cual es usosa asi (tota de los crea nomes):
| -aal | arbor [agronomia, botanica] | pe. toresta (spina) → torestaal (arboreta spinosa) |
| -bolk | sistem, rede [economia, sosia] | pe. skapa (economia) → skapabolk (sistem economial) |
| -dunol | animal [zolojia] | pe. perake (serpe) → perakedunol (retil) |
| -e | fruta [agronomia, botanica] | pe. pruva (pomo) → pruve (poma) |
| -fay | seme [agronomia, botanica] | pe. xot (talo de fava) → xotfay (fava) |
| -ie | cria de animal [zolojia] | pe. vakol (can) → vakolie (abaia) |
| -imwa | flor [agronomia, botanica] | pe. kramta (oranio) → kramtimwa (flor de oranio) |
| -kranav | dole [medica] | pe. relt (musculo) → reltkranav (mialjia, dole de musculo) |
| -nizde | mania [medica, sosia] | pe. dubiera (fura) → dubieranizde (cleptomania) |
| -omba | jua [cultur, modo de vive] | pe. erba (mone) → erbomba (aposta) |
| -pale | vejetal [agronomia, botanica] | pe. voba (arbor de lim) → vobapale ((fruta) sitrica) |
| -sok | state, situa [jeneral] | pe. selt (sosia) → seltsok (situa de sosia) |
| -toa | folia [agronomia, botanica] | pe. bilka (arbor de banana) → bilkatoa (folia de banana) |
| -tral | eletrica [tecnolojia] | pe. lava (acua) → lavatral (idroeletrica) |
| -uti | sporte [cultur, modo de vive] | pe. nuba (mano) → nubuti (boxe) |
| -vega | inflama [medica] | pe. alma (pel) → almavega (inflama de pel) |
| -veta | canser [medica] | pe. larida (garga) → laridaveta (canser de garga) |
| -zae | radis [agronomia, botanica] | pe. bemta (rizofora) → bemtazae (radis de rizofora) |
1 Con un sustantivo cual fini con un consonante, semivocal o “-o”, la parte sufisal de la sircofisa verbal ta conteni un “-á” afin la parola pote sembla un tronco de verbo. Con un sustantivo cual fini con un otra vocal, sola la parte prefisal es ajuntada.
2 Con ajetivos verbal, on debe usa la tronco partisipial intera, no sola la tronco de verbo.
3 Usa “-f” si la sustantivo fini con un vocal (otra ca “-a”).