निर्धारक
नामको पहिचान तथा परिमाण वा नामको सन्दर्भको निर्धारण गर्ने शब्द निर्धारक हो । एलेफेनमा निर्धारक मानिने बहुवचन प्रत्यय -s बाहेक अरू सबै निर्धारकलाई नामको अगाडि प्रयोग गरिन्छ ।
निर्धारकका पनि विभिन्न वर्गहरू हुन्छन् । Tota, la, esta, cual, cada, mea, multe र otra प्रत्येक वर्गका निर्धारकका एक-एक उदाहरण हुन् ।
पूर्वनिर्धारक
Tota को अर्थ “सबै” हो । यसले नामले बुझाएको सम्पूर्ण परिमाणलाई बुझाउँछ, जुन गणनीय नामको स्थितिमा बहुवचन हुनुपर्छ । Cada को विपरीत tota ले नामअन्तर्गत पर्ने प्रत्येक एकाइको सट्टामा नामले समग्र रूपमा चिनाउने वस्तुलाई बुझाउँछ :
- Tota linguas es asurda. – सबै भाषाहरू असङ्गत हुन्छन् ।
- Me va ama tu per tota tempo. – म तिमीलाई सधैँ माया गर्ने छु ।
- La lete ia vade a tota locas. – दुध जताततै पोखियो ।
Ambos को अर्थ “दुवै” हो । नामले बुझाउने वस्तुको समग्र परिमाण दुई हो भन्ने थाहा भएको बेला यसलाई tota को सट्टामा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसको पछाडि आउने नाम बहुवचन हुनुपर्छ :
- Ambos gamas es debil. – दुइटै खुट्टा दुर्बल छन् ।
अर्थका आधारमा tota तथा ambos र सङ्ख्याबोधक तथा परिमाणबोधक विशेषणबिच केही फरक छैन । यद्यपि, विन्यासका आधारमा यिनीहरू la लगायत नामिक पदका अन्य सबै निर्धारकका अगाडि आउने हुनाले यिनीहरूलाई एक भिन्न वर्ग मानिन्छ ।
यिनीहरूलाई सर्वनामका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
प्रविशेषण
एलेफेनमा दुइटा प्रविशेषण छन् : निश्चित प्रविशेषण la र अनिश्चित प्रविशेषण un । यहाँ “निश्चित” भन्नाले सो प्रविशेषण नामको नयाँ सन्धर्भको परिचय गराउने निर्धारक होइन तर पहिलेदेखि नै परिभाषित सन्दर्भबारे कुरा उठाउने निर्धारक हो भन्ने बुझिन्छ ।
La ले श्रोतालाई पहिलेदेखि ज्ञान भएको सन्दर्भलाई बुझाउँछ । उक्त निर्धारकलाई निम्न स्थितिहरूमा प्रयोग गरिन्छ :
- पहिले नै उल्लिखित वस्तुलाई फेरि उल्लेख गर्दा
- Me ia compra un casa. La casa es peti. – मैले एउटा घर किनेँ । घर सानो छ ।
- श्रोताले सो वस्तु वा चिजको अस्तित्वबारे स्वाभाविक ज्ञान हुँदा
- Me ia compra un casa. La cosina es grande. – मैले एउटा घर किनेँ । भान्सा ठुलो छ ।
- वाक्यको दोस्रो भागले नै सन्दर्भलाई स्पष्ट पार्दा
- El ia perde la numeros de telefon de sua amis. – उनले आफ्ना साथीका फोन नम्बर हराइन् ।
- श्रोताले सो वस्तु वा चिजलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सक्दा
- La musica es bela, no? – सङ्गीत राम्रो छ है ?
- शैक्षिक विषय तथा भाववाचक नाम जस्तै सबैलाई थाहा भएको कुराबारे कुरा गर्दा
- La luna es multe distante de la tera. – चन्द्रमा पृथ्वीभन्दा धेरै टाढा छ ।
- Me no comprende la matematica. – म गणित बुझ्दिनँ ।
- El ama la cafe. – उनलाई कफी मन पर्छ ।
- La felisia es plu importante ca la ricia. – हर्ष धनभन्दा महत्त्वपूर्ण छ ।
Un ले श्रोतालाई हालसम्म ज्ञान नभएको एकवचन नामको परिचय गराउँछ । “एक” बुझाउने सङ्ख्याबोधक विशेषणको रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिने उक्त निर्धारकलाई बहुवचन वा अगणनीय नामसँग प्रयोग गर्न मिल्दैन ।
- Me vole leje un libro. – म एउटा किताब पढ्न चाहन्छु ।
- Un gato ia veni en la sala. – कोठामा एउटा बिरालो आयो ।
केही भाषाहरूमा अगणनीय नामको अनिश्चित परिमाण बुझाउनका लागि एक विशेष प्रकारको प्रविशेषणको प्रयोग गरिन्छ । त्यस्ता स्थितिमा एलेफेनमा कि त la को प्रयोग गरिन्छ कि त कुनै प्रविशेषणको प्रयोग गरिँदैन :
- Me gusta la cafe. – मलाई कफी मन पर्छ ।
- Me gusta cafe. – मलाई कफी मन पर्छ ।
- Me bevi cafe. – म कफी पिउँछु ।
दर्शक सर्वनाम
दर्शक सर्वनामले नामको विशेषकलाई तोकेर देखाउँछ ।
Esta को अर्थ “यो” हो । यसले la जस्तै काम गर्छ तर यसले भौतिक वा साहित्यिक अर्थमा वक्ताको नजिकै रहेको व्यक्ति वा पदार्थलाई औँल्याउँछ :
- Me posese esta casa. – यो घर मेरो हो ।
- Esta libros es merveliosa. – यी किताबहरू उदेकलाग्दा छन् ।
- Me gusta esta cafe. – मलाई यो कफी मन पर्छ ।
- Esta mense ia es difisil. – यो महिना गाह्रो थियो ।
- Esta frase conteni sinco parolas. – यस वाक्यमा पाँच शब्द छन् ।
Acel को अर्थ “त्यो” हो । यसले पनि la जस्तै काम गर्छ तर यसले वक्ताभन्दा टाढा रहेको व्यक्ति वा पदार्थलाई औँल्याउँछ :
- Acel xico regarda acel xicas. – त्यो केटोले ती केटीहरूलाई हेर्दै छ ।
- Atenta denova en acel modo. – फेरि त्यो तरिकाले प्रयास गर ।
- Acel torta es noncomable. – त्यो केक अखाद्य छ ।
Esta र acel लाई सर्वनामका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
प्रश्नवाचक सर्वनाम
प्रश्नवाचक सर्वनाम प्रश्न उठाउन प्रयोग गरिने एक निर्धारक हो ।
Cual ले “कुन” वा “के” भन्ने प्रश्न गर्छ :
- Cual animal es acel? – त्यो कुन जनावर हो ?
- Cual vejetales es la plu bon? – कुनकुन तरकारीहरू असाध्यै राम्रा हुन्छन् ?
- Tu veni de cual pais? – तिमी कुन देशबाट आएका हौ ?
- Cual fenetras es rompeda? – कुनकुन झ्यालहरू चर्केका छन् ?
- Cual pinta tu prefere? – तिमी कुन रङ रुचाउँछ्यौ ?
Cuanto ले “कति” भन्ने प्रश्न गर्छ :
- Cuanto casas es en tua strada? – तिम्रो टोलमा कतिवटा घरहरू छन् ?
- Cuanto pan tu pote come? – तपाईँ कति पाउरोटी खान सक्नुहुन्छ ?
Cual र cuanto लाई सर्वनामका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
निर्वाचक निर्धारक
कुनै वर्ग वा समूहबाट कुनै एक निश्चित व्यक्ति वा वस्तुलाई औँल्याउन वा तोक्नका लागि निर्वाचक निर्धारकको प्रयोग गरिन्छ :
- cada – प्रत्येक
- cualce – जुनसुकै, जेसुकै
- alga – कुनै, केही
- no – होइन
- sola – मात्र
Cada को अर्थ “प्रत्येक” हो । यसको प्रयोगमा सबै व्यक्ति वा वस्तुलाई एक निश्चित एकाइ मानिन्छ । त्यसैले यसको विशेष्य नाम गणनीय र एकवचन हुनुपर्छ :
- Cada can ave un nom. – प्रत्येक कुकुरको नाम छ ।
- Me no ia leje cada parola. – मैले प्रत्येक शब्द पढिनँ ।
- Tu fa la mesma era a cada ves. – तिमी प्रत्येक पल्ट उही गल्ती गर्छौ ।
Cualce को अर्थ “जुनसुकै” हो । यससँग प्रयोग गरिने नाम सामान्यतया गणनीय हुन्छ । विशेष्य नाम अगणनीय भयो भने cualce को सट्टा alga को प्रयोग गरिन्छ :
- Prende cualce carta. – जुनसुकै कार्ड छान्नुहोस् ।
- Cualce contenadores va sufisi. – जुनसुकै भाँडोले काम चल्छ ।
Cualce को अर्थ “कुनै” वा “केही” हो । विशेष्यको पहिचानका थाहा नभएको अवस्थामा यसको प्रयोग गरिन्छ :
- Me ia leje acel en alga libro. – मैले त्यो कुनै किताबमा पढेकी थिएँ ।
- Cisa me va reveni a alga dia. – सायद म कुनै दिन फर्कन्छु ।
- Alga cosa es rompeda. – केही भाँचिएको छ ।
अगणनीय नाम वा गणनीय नामको नै बहुवचनका साथ alga को प्रयोग गर्दा विशेष्यको पहिचानका साथ त्यसको सङ्ख्या वा परिमाण पनि थाहा छैन भन्ने बुझिन्छ । यद्यपि, यसले multe र poca बिच पर्ने थोरै परिमाणलाई जनाउँछ :
- Me va leje alga libros. – म केही किताबहरू पढ्ने छु ।
- Alga polvo ia cade de la sofito. – छानाबाट केही धुलो खस्यो ।
- El ave alga pan en sua sesto. – उनको टोकरीमा केही पाउरोटी छ ।
No को अर्थ “होइन” हो । यसले विशेष्यको अभावलाई बुझाउँछ :
- Me ave no arbores en mea jardin. – मेरो बारीमा एउटा पनि रूख छैन ।
- Tu va senti no dole. – तिमीले अलिकति पनि पीडा महसुस गर्ने छैनौ ।
- No arbor es plu alta ca la tore Eiffel. – कुनै पनि रूख एफेल टावरभन्दा अग्लो छैन ।
- Me ia encontra no person en la parce. – मैले पार्कमा कसैलाई पनि भेटिनँ ।
Sola को अर्थ “मात्र” हो । यसले केवल एक वस्तु वा व्यक्तिलाई औँल्याउँछ :
- El es la sola dotor en la vila. – उनी यस सहरका एक मात्र डाक्टर हुन् ।
- Estas es la sola du parolas cual nos no comprende. – यी दुई मात्र हामीले नबुझेका शब्दहरू हुन् ।
- Me va destrui la mur con un sola colpa. – म एक चोटी मात्र हानेर यो भित्ता भत्काइदिन्छु ।
No र sola बाहेक अरू सबै निर्वाचक निर्धारकलाई सर्वनामको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यी निर्धारकबाट व्यक्तिलाई औँल्याउन प्रयोग गरिने cadun, cualcun, algun र nun जस्ता विशेष सर्वनामका रचना गर्न सकिन्छ । वस्तुलाई औँल्याउनका लागि सरल रूपमा निर्धारकपछि cosa को प्रयोग गरिन्छ ।
भेदक विशेषण
एलेफेनमा mea, tua, sua, nosa, vosa, lor र cui लाई भेदक विशेषणका रूपमा प्रयोग गरिन्छ :
- Mea gato ia come un mus. – मेरो बिरालोले एउटा मुसा खाएछ ।
- Me gusta multe tua dansa. – मलाई तिम्रो नाच असाध्यै मन पर्छ ।
- Nosa ecipo va gania la premio. – हाम्रो टोलीले पुरस्कार पाउने छ ।
De me जस्ता वाक्यांशले पनि स्वामित्व जनाउँछ :
- Acel es la casa de tu. – त्यो तिम्रो घर हो ।
El, lo, los, on वा se का स्वामित्वमा रहेका वस्तुलाई जनाउनका लागि sua को प्रयोग गरिन्छ :
- La ipopotamo abri sua boca. – जलगैँडाले आफ्नो मुख खोल्छ ।
- Nos regarda sua dentes. – हामीले त्यसका दाँत हेर्छौँ ।
Per espresa de los (o de se plural), on pote usa la determinante lor en loca de sua. Ma esta es nunca obligante. Sua es sempre posible (e plu tradisional), ma en alga frases lor pote es plu clar:
- La otelor mostra lor sala a sua visitores. (la sala de la visitores, no la sala de la otelor)
- La visitores gusta multe lor sala / sua sala.
- Ance la otelor gusta lor sala.
En un suproposa ajetivin, on pote simpli de ci sua/lor/la e de cual sua/lor/la a la determinante cui:
- La person cui xapo ia es perdeda pote reprende lo a la reseteria.
- La cavalo cui nom es Pegaso ave alas.
- Autos cui motor es rompeda no funsiona.
- La fem cui sposo tu conose labora a mea ofisia. – ती महिला, जसका पतिलाई तिमीले चिन्छौ, मेरो अफिसमा काम गर्छिन् ।
- La fem a cui sposo tu ia dona la letera es encantante. – ती महिला, जसका पतिलाई तिमीले चिठी दियौ, रम्य छिन् ।
सङ्ख्याबोधक तथा परिमाणबोधक विशेषण
सङ्ख्याबोधक विशेषण तथा परिमाणबोधक विशेषणले नामको निश्चित वा अनिश्चित सङ्ख्या अथवा वस्तुको मात्र वा परिमाण बुझाउँछ :
- -s – हरू (बहुवचन प्रत्यय)
- un – एक
- du, tre, cuatro… – दुई, तीन, चार…
- multe – धेरै
- poca – थोरै
- plur
- plu – धेरै (तुलनात्मक)
- la plu – अधिकतम
- min – थोरै (तुलनात्मक)
- la min – न्यूनतम
बहुवचन जनाउन प्रयोग गरिने -s प्रत्यय सबैभन्दा सामान्य परिमाणबोधक विशेषण हो । बहुवचन नाम रहेको नामिक पदमा अन्य कुनै निर्धारकको आवश्यकता पर्दैन :
- Me va leje libros. – म किताबहरू पढ्ने छु ।
- Me va leje la libros. – म ती किताबहरू पढ्ने छु ।
अनिश्चित प्रविशेषण हुनुका साथै un लाई “एक” को अर्थमा पनि प्रयोग गरिन्छ । यसले विशेष्यको एकल परिमाण बुझाउँछ । तसर्थ, यस विशेषणको विशेष्यका रूपमा प्रयोग गरिएको नाम गणनीय र एकवचन हुनुपर्छ :
- Me ave un frate e du sores. – मेरो एउटा भाइ र दुइटी दिदी छन् ।
त्यसैगरी du, tre, cuatro आदि निश्चित अङ्कलाई सङ्ख्याबोधक विशेषणको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ :
- Me ave tre gatos obesa. – मसँग तीन मोटा बिरालाहरू छन् ।
- Me ave cuatro plu anios ca mea frate. – म मेरो भाइभन्दा चार वर्ष जेठो छु ।
Multe को “धेरै” हो । यसले कुनै पनि वस्तुको प्रशस्ततालाई बुझाउँछ :
- Esta casa sta ja asi tra multe anios. – यो घर धेरै वर्षदेखि यहाँ खडा छ ।
- La pijones come multe pan. – परेवाहरूले धेरै पाउरोटी खान्छन् ।
Poca को अर्थ “थोरै” हो । Multe को विपरितार्थी शब्दको रूपमा प्रयोग गरिने यस विशेषणले कुनै पनि वस्तुको कमीलाई बुझाउँछ :
- Me reconose poca persones. – म थोरै जनालाई चिन्छु ।
- El pote dona poca aida. – उनले थोरै सहयोग गर्न सक्छन् ।
Plur es usable sola con nomes contable e plural. Lo refere a un cuantia relativa peti de cosas individua identifiable:
- A la picnica, plur persones (on ta pote lista los) ia es picada par insetos.
- El ia visita me a plur dias en la mense pasada.
Contrastada, alga asentua ce la identia de la cosas es nondefinida:
- Esta egali ave alga solve(s). – [tradui] (On espresa un cualia: la egali es solvable, en modo(s) nonspesifiada.)
- Esta egali ave plur solves. – [tradui] (On espresa un cuantia: la egali ave un pico de solves cual on pote identifia e conta.)
Plu को अर्थ “धेरै” नै हो तर यसलाई तुलनात्मक रूपमा प्रयोग गरिन्छ । यसलाई बहुवचनीय अगणनीय नामका साथ प्रयोग गर्न सकिन्छ । La plu कुनै पनि नामको अधिकतम परिमाणलाई बुझाउँछ :
- Tu ave plu libros ca me. – तिमीसँग मभन्दा धेरै किताबहरू छन् ।
- La plu linguas es bela. – धेरैजसो भाषाहरू सुन्दर हुन्छन् ।
- Plu pan es en la cosina. – भान्सामा अझै पाउरोटी छ ।
- La plu fango es repulsante. – धेरैजसो हिलो घिनलाग्दो हुन्छ ।
Min को अर्थ “थोरै” नै हो तर यसलाई तुलनात्मक रूपमा प्रयोग गरिन्छ । Plu को विपरितार्थी शब्दको रूपमा प्रयोग गरिने यस विशेषणलाई बहुवचनीय अगणनीय नामका साथ प्रयोग गर्न सकिन्छ । La min कुनै पनि नामको न्यूनतम परिमाणलाई बुझाउँछ :
- Me desira min vejetales ca el. – मलाई उसलाई भन्दा थोरै तरकारी चाहिन्छ ।
- Tu ia leje la min libros de cualcun ci me conose. – मैले चिनेका मान्छेहरूमध्ये तिमीले सबैभन्दा थोरै किताबहरू पढेको छौ ।
- El ave min interesa a cada dia. – सधैँ उसलाई थोरै रुचि लाग्छ ।
No बाहेक अन्य सबै सङ्ख्याबोधक तथा परिमाणबोधक विशेषणलाई सर्वनामको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
तुलनात्मक निर्धारक
माथि उल्लिखित निर्धारकहरूबाहेक एलेफेनमा चारवटा अलग निर्धारकहरूको प्रयोग गरिन्छ जसले दुई व्यक्ति वा वस्तुबिच रहेका समानता तथा भिन्नतालाई औँल्याउँछन् :
La mesma को अर्थ “उही” वा “त्यही” हो । यसको प्रयोग गर्दा la लाई छुटाउन सकिन्छ तर त्यसको सट्टा esta वा acel को प्रयोग गर्न सकिन्छ :
- Tu porta la mesma calsetas como me. – तिमीले र मैले उही मोजा लगाएका छौँ ।
- La gera ia comensa en la mesma anio. – त्यही साल युद्धको आरम्भ भयो ।
- Nos va reveni a esta mesma tema pos un semana. – हामी एक हप्तामा यही विषयको चर्चा गर्ने छौँ ।
Otra को अर्थ “अरू” वा “अन्य” हो :
- Nos ave aora esta tre otra problemes. – हाम्रा अहिले यी अन्य तीन समस्याहरू छन् ।
- La otra solve ia es plu bon. – अर्को उपाय झन् राम्रो थियो ।
- Tu ave otra pan? – के तपाईँसँग अर्को पाउरोटी छ ?
Tal को अर्थ “यस्तो” वा “त्यस्तो” हो :
- Me construi un macina de tempo. – म एक कालयन्त्र बनाउँदै छु ।
- Tal cosas es nonposible. – त्यस्ता कुराहरू सम्भव छैनन् ।
- Me xerca un abeor. – म एउटा मौरीपालकको खोजमा छु ।
- Me no conose un tal person. – म त्यस्तो कुनै मान्छेलाई चिन्दिनँ ।
- Tu vole jua futbal con nos? – के तिमी हामीसँग फुटबल खेल्न चाहन्छौ ?
- Me prefere evita tal eserse. – म त्यस्तो व्यायाम गर्दिनँ ।
- Tu ave plu libros como estas? – के तिमीसँग यस्ता अन्य किताबहरू छन् ?
- Si, me ave du otra tal libros. – हजुर, मसँग यस्तै अन्य दुइटा किताबहरू छन् ।
Propre को अर्थ “आफ्नै” हो । यसले स्वामित्वमा बढी जोड दिन्छ । सामान्यतया निजवाचक अर्थ बुझाउनका लागि sua पछि प्रयोग गरिने यस निर्धारकले वर्णित नामको स्वामी वाक्यको कर्ता नै हो भन्ने कुरा जनाउँछ :
- Mea propre idea es an plu strana. – मेरो आफ्नै योजना झन् विचित्र छ ।
- El ia trova la xarpe de sua sposo e ia pone lo sirca sua propre colo. – उनले आफ्ना श्रीमान्को गलबन्दी भेटाइन् र आफ्नै घाँटीमा बेरिन् ।
निर्धारकहरूको क्रम
वाक्यमा निर्धारकहरूलाई एक निश्चित क्रममा राखिन्छ :
- वाक्यमा tota र ambos जस्ता पूर्वनिर्धारकलाई सबभन्दा अगाडि राखिन्छ ।
- त्यसपछि प्रविशेषण, दर्शक सर्वनाम, प्रश्नवाचक सर्वनाम, निर्वाचक निर्धारक वा भेदक विशेषणको प्रयोग गरिन्छ । सामान्यतया नामिक पदमा त्यस्तो प्रकारको एउटा निर्धारक मात्र हुन्छ ।
- त्यसपछि एक वा एकभन्दा बढी सङ्ख्याबोधक तथा परिमाणबोधक विशेषण अथवा तुलनात्मक निर्धारकको प्रयोग गरिन्छ ।
- Bon र mal विशेषणहरू निर्धारक त होइनन् तर तिनीहरूलाई सामान्यतया अन्य निर्धारकहरूको पछाडि, नामको अगाडि प्रयोग गरिन्छ ।
उदाहरणका लागि,
- El ia colie sua poca posesedas e parti. – उनले आफ्ना थोरै सामानहरू लिइन् र गइन् ।
- Nos no ia tradui ancora acel otra cuatro frases. – हामीले अझै ती चार वाक्यलाई अनुवाद गरेका छैनौँ ।
- Tota la omes ia vade a la costa. – सब पुरुष तटमा गए ।