Określniki

Określnik jest wyrazem, którego celem jest dostarczenie informacji o rzeczowniku, do którego się odnosi, na przykład o jego liczności czy tożsamości. Wyjąwszy końcówkę liczby mnogiej -s (która jest w LFN klasyfikowana jako określnik), wyrazy należące do tej kategorii zawsze poprzedzają rzeczowniki.

Wyróżnia się kilka klas określników. Typowymi przykładami dla każdej z nich są odpowiednio: tota, la, esta, cual, cada, mea, multe, otra.

Przedokreślniki upowszechniające

Tota oznacza „wszyscy”, „cały”. Wyraża całkowitą liczbę bądź ilość desygnatu rzeczownika, który — jeżeli jest policzalny — musi wystąpić w formie liczby mnogiej. W opozycji do cada, tota odnosi się do rzeczy jako całości, a nie do każdej instancji z osobna, które się na nią składają:

• Tota linguas es asurda. – Wszystkie języki są absurdalne.
• Me va ama tu per tota tempo. – Będę cię kochał przez cały czas.
• La lete ia vade a tota locas. – Mleko rozlało się wszędzie (we wszystkie miejsca).
• On ia oia la musica tra tota la vila. – Музыка была слышна по всему городу.

Ambos oznacza „oba”. Ten określnik może być zastosowany w miejsce tota, gdy mowa o rzeczach, których całkowita ilość wynosi tylko dwa. Wymaga rzeczownika w liczbie mnogiej:

• Ambos gamas es debil. – Obie nogi są słabe.

Semantycznie, tota oraz ambos nie różnią się od określników ilości, jednakże są traktowane jako osobna klasa wyrazów z powodu towarzyszącej im składni — poprzedzają wszystkie inne określniki w wyrażeniu rzeczownikowym, włącznie z przedimkiem la.

Przedokreślniki upowszechniające mogą zostać przekształcone w zaimki.

Przedimki

LFN wyróżnia dwa przedimki — przedimek określony la oraz przedimek nieokreślony un. „Określony” oznacza tu, że desygnat rzeczownika został już wcześniej zdefiniowany, w przeciwieństwie do przywołania go w wypowiedzi po raz pierwszy.

Przedimek la wprowadza rzeczownik, oznaczający rzecz lub postać, których istnienia słuchacz jest już świadomy. Używa się go w następujących okolicznościach:

Rzecz była już wspominana:

• Me ia compra un casa. La casa es peti. – Kupiłem dom. Dom jest mały. (ten dom, który kupiłem)

Słuchacz może bez trudu domyślić się, że rzecz istnieje:

• Me ia compra un casa. La cosina es grande. – Kupiłem dom. Kuchnia jest duża. (kuchnia w tym domu)

Pozostała część zdania opisuje rzecz wystarczająco dokładnie:

• El ia perde la numeros de telefon de sua amis. – Zgubiła numery telefonów swoich przyjaciół.

Słuchacz może określić rzecz, o której mowa, z kontekstu rozmowy:

• La musica es bela, no? – Muzyka jest wspaniała, nieprawdaż? (ta, którą słyszymy)

Rzecz jest dobrze znana każdemu. Do tej kategorii należą m.in. dziedziny nauki lub też rzeczowniki abstrakcyjne:

• La luna es multe distante de la tera. – Księżyc leży daleko od Ziemi.
• Me no comprende la matematica. – Nie rozumiem matematyki.
• El ama la cafe. – Ona uwielbia kawę.
• La felisia es plu importante ca la ricia. – Szczęście jest ważniejsze niż bogactwo.

Przedimek un wprowadza rzeczownik w liczbie pojedynczej, który odnosi się do czegoś, co słuchaczowi jest w momencie mówienia jeszcze nieznane. Nie używa się go w połączeniu z liczbą mnogą ani z rzeczownikami niepoliczalnymi. (Służy również za określnik ilości, oznaczający „jeden”.)

• Me vole leje un libro. – Chcę przeczytać książkę. (jeszcze nie wiadomo, którą)
• Un gato ia veni en la sala. – Do pokoju wszedł kot. (do tej pory nic o tym kocie nie wiadomo)

Niektóre języki posiadają oddzielny przedimek cząstkowy, który wskazuje nieokreśloną ilość desygnatu rzeczownika niepoliczalnego. W języku LFN można użyć la, albo zupełnie zrezygnować z przedimka:

• Me gusta la cafe. – Lubię kawę. (tę, którą piję)
• Me gusta cafe. – Lubię kawę. (ogólnie)
• Me bevi cafe. – Piję kawę.

Określniki wskazujące

Określniki wskazujące, odnosząc się do desygnatu rzeczownika, umiejscowiają go w czasie lub przestrzeni, czasem też wskazują, że chodzi o sam wyraz, który określają.

Określnik esta oznacza „ten”. Jest on podobny do przedimka la, lecz wskazuje przedmiot bliski mówiącemu, zarówno w sensie fizycznym, jak i przenośnym:

• Me posese esta casa. – Jestem właścicielem tego domu.
• Esta libros es merveliosa. – Te książki są wspaniałe.
• Me gusta esta cafe. – Lubię tę kawę.
• Esta mense ia es difisil. – Ten miesiąc był trudny.
• Esta frase conteni sinco parolas. – To zdanie liczy pięć wyrazów.

Określnik acel oznacza „tamten”. Jest on również podobny do przedimka la, lecz wskazuje przedmiot, który jest odległy w stosunku do mówiącego, a przynajmniej znajduje się na tyle daleko, że użycie esta byłoby nieodpowiednie:

• Acel xico regarda acel xicas. – Tamten chłopiec spogląda na tamte dziewczęta.
• Atenta denova en acel modo. – Spróbuj znów w tamten sposób.
• Acel torta es noncomable. – Tamto ciasto jest niejadalne.

Esta i acel mogą być użyte jako zaimki.

Określniki pytajne

Określniki pytajne są jednym ze sposobów na stworzenie zdania pytającego.

• Cual animal es acel? – Co to jest tam za zwierze?
• Cual vejetales es la plu bon? – Jakie warzywa są najlepsze?
• Tu veni de cual pais? – Z którego kraju pochodzisz?
• Cual fenetras es rompeda? – Które okna są zbite?
• Cual pinta tu prefere? – Którą farbę wolisz?

Cuanto zadaje pytanie rozpoczynające się od słów „ile” (bez względu na to, czy rzeczownik jest policzalny, czy nie):

• Cuanto casas es en tua strada? – Ile domów jest na twojej ulicy?
• Cuanto pan tu pote come? – Ile chleba możesz zjeść?

Cual oraz cuanto są używane również jako zaimki.

Określniki wyboru

Określniki wyboru wskazują określone jednostki z całego zbioru:

• cada – każdy
• cualce – którykolwiek, jakikolwiek
• alga – jakiś, któryś, kilka, trochę
• no – żaden
• sola – tylko

Określnik cada oznacza „każdy” lub „poszczególny”, rozpatrując wszystkie jednostki z osobna. Określany rzeczownik musi występować w formie liczby pojedynczej i należeć do klasy rzeczowników policzalnych:

• Cada can ave un nom. – Każdy pies ma imię.
• Me no ia leje cada parola. – Nie odczytałem każdego słowa.
• Tu fa la mesma era a cada ves. – Popełniasz ten sam błąd za każdym razem.

Określnik cualce oznacza „którykolwiek”, „dowolny”, zatem nie precyzuje dokładnie, o które jednostki chodzi. Rzeczownik zwykle jest policzalny, w przeciwnym wypadku stosuje się raczej „alga”:

• Prende cualce carta. – Weź którąkolwiek kartę.
• Cualce contenadores va sufisi. – Dowolny pojemnik starczy.

Określnik alga informuje, że tożsamość desygnatu rzeczownika jest nieokreślona:

• Me ia leje acel en alga libro. – Przeczytałem o tym w jakiejś książce (albo innej).
• Cisa me va reveni a alga dia. – Może kiedyś wrócę (któregoś dnia).
• Alga cosa es rompeda. – Coś jest zepsute.

Użyty z niepoliczalnym rzeczownikiem, albo takim, który jest policzalny i ma formę liczby mnogiej, alga oznacza, że zarówno tożsamość desygnatu rzeczownika, jak i jego ilość są niesprecyzowane. Domniemuje się, że ilość jest dość mała — w przeciwnym razie zostałby użyty określnik multe — jednak nie na tyle, aby użyć poca:

• Me va leje alga libros. – Przeczytam kilka książek / trochę książek.
• Alga polvo ia cade de la sofito. – Nieco pyłu spadło z sufitu.
• El ave alga pan en sua sesto. – Ona ma trochę chleba w koszyku.

Określnik no oznacza „żaden”. Używa się go wtedy, gdy desygnat rzeczownika jest nieobecny albo nieistniejący:

• Me ave no arbores en mea jardin. – W moim ogrodzie nie mam żadnych drzew.
• Tu va senti no dole. – Nie poczujesz bólu.
• No arbor es plu alta ca la tore Eiffel. – Żadne drzewo nie jest wyższe niż wieża Eiffla.
• Me ia encontra no person en la parce. – W parku nie spotkałem nikogo.

Określnik sola oznacza „jedyny”, tj. tylko ten i żaden inny:

• El es la sola dotor en la vila. – On jest jedynym doktorem w miasteczku.
• Estas es la sola du parolas cual nos no comprende. – To są jedyne dwa wyrazy, których nie rozumiemy.
• Me va destrui la mur con un sola colpa. – Zniszczę mur jednym dmuchnięciem.

Te określniki, za wyjątkiem no i sola, mogą być użyte jako zaimki. Tworzą one również specjalne zaimki cadun, cualcun, algun i nun, które odnoszą się do osób. Aby odnieść je do rzeczy, stawia się po nich wyraz cosa.

Określniki dzierżawcze

Aby wyrazić “ich” (tj. de los lub de se, jeśli se jest w liczbie mnogiej), zamiast sua można użyć wyznacznika lor. Nie jest to jednak nigdy obowiązkowe. Sua jest zawsze możliwe (i bardziej tradycyjne), ale w niektórych zdaniach lor może być bardziej zrozumiałe:

• La otelor mostra lor sala a sua visitores. – Karczmarz pokazuje swoim gościom ich pokój. (pokój dla gości)
• La visitores gusta multe lor sala / sua sala. – Gościom bardzo się podoba ich pokój.
• Ance la otelor gusta lor sala. – Karczmarzowi również bardzo się podoba ich pokój. (pokój dla gości)

Określniki ilości

Określniki ilości pomagają wyrazić ilość lub liczbę desygnatu rzeczownika:

• -s – (przyrostek liczby mnogiej)
• un – jeden
• du, tre, cuatro… – dwa, trzy, cztery…
• multe – dużo, wiele
• poca – mało, trochę
• plu – więcej
• plur
• la plu – najwięcej
• min – mniej
• la min – najmniej

Przyrostek liczby mnogiej -s jest najbardziej podstawowym określnikiem ilości. Wyrażenie rzeczownikowe, które zawiera rzeczownik w liczbie mnogiej, nie wymaga zastosowania żadnych innych określników:

• Me va leje libros. – Przeczytam [jakieś] książki.
• Me va leje la libros. – Przeczytam [te] książki.

Poza spełnianiem roli przedimka określonego, un oznacza też „jeden”. Wskazuje jednostkową liczbę desygnatu rzeczownika. Z tego powodu musi on być policzalny i posiadać formę liczby pojedynczej:

• Me ave un frate e du sores. – Mam jednego brata i dwie siostry.

Pozostałe liczebniki główne — du, tre, cuatro itd. — są również określnikami ilości.

• Me ave tre gatos obesa. – Mam trzy tłuste koty.
• Me ave cuatro plu anios ca mea frate. – Jestem cztery lata starszy od moich braci.

Multe oznacza „dużo”, „wiele” i wskazuje dużą ilość desygnatu rzeczownika:

• Esta casa sta ja asi tra multe anios. – Ten dom stał tu od wielu lat.
• La pijones come multe pan. – Gołębie jedzą dużo chleba.

Poca jest przeciwieństwem multe, oznacza „mało”, „trochę” i wskazuje małą ilość:

• Me reconose poca persones. – Poznaję trochę ludzi. (naprawdę niewielu)
• El pote dona poca aida. – On może trochę pomóc. (naprawdę niewiele)
• Porównaj: Me pote leje alga parolas. – Mogę przeczytać kilka wyrazów. (małą liczbę)

Plu oznacza „więcej” i wskazuje większą ilość desygnatu rzeczownika, może też być zastosowany z rzeczownikami policzalnymi w liczbie mnogiej oraz niepoliczalnymi. La plu oznacza „większość”, „najwięcej” — ilość największą:

• Tu ave plu libros ca me. – Masz więcej książek ode mnie.
• La plu linguas es bela. – Większość języków jest piękna.
• Plu pan es en la cosina. – W kuchni jest więcej chleba.
• La plu fango es repulsante. – Większość błota jest obrzydliwa.

Min jest przeciwieństwem plu, a oznacza „mniej”. Wskazuje mniejszą ilość i może być użyty z rzeczownikami policzalnymi w liczbie mnogiej oraz niepoliczalnymi. La min oznacza „najmniej”:

• Me desira min vejetales ca el. – Chcę mniej warzyw niż ona.
• Tu ia leje la min libros de cualcun ci me conose. – Przeczytałeś najmniej książek ze wszystkich, kogo znam.
• El ave min interesa a cada dia. – Codziennie ma mniejsze zainteresowanie.

Wszystkie określniki ilości mogą być przekształcone w zaimki.

Określniki podobieństwa

Cztery kolejne określniki dotyczą podobieństwa i różnicy:

La mesma oznacza „ten sam”. Wyraz la zwykle nie jest opuszczany, jednakże może być zamieniony na esta lub acel:

• Tu porta la mesma calsetas como me. – Masz na sobie takie same skarpety jak ja.
• La gera ia comensa en la mesma anio. – Wojna wybuchła w tym samym roku.
• Nos va reveni a esta mesma tema pos un semana. – Wrócimy do tego samego tematu za tydzień.

Otra oznacza „inny”:

• Nos ave aora esta tre otra problemes. – Teraz mamy te trzy inne problemy.
• La otra solve ia es plu bon. – Inne rozwiązanie było lepsze.
• Tu ave otra pan? – Czy masz inny chleb?

Tal oznacza „taki”, tj. rzecz tego bądź tamtego rodzaju:

• Me construi un macina de tempo. – Buduję wehikuł czasu.
  • Tal cosas es nonposable. – Takie rzeczy są niemożliwe.
• Me xerca un abeor. – Szukam pszczelarza.
  • Me no conose un tal person. – Nie znam takiej osoby.
• Tu vole repinti la sala? – Chcesz przemalować pokój?
  • Me prefere evita tal labora. – Wolę unikać takiej pracy.
• Tu ave plu libros como estas? – Czy masz więcej książek takich jak te?
  • Si, me ave du otra tal libros. – Tak, mam jeszcze dwie takie książki.

Szyk określników

Określniki występują w określonym porządku:

• Przedokreślniki upowszechniające tota oraz ambos, jeżeli są obecne, poprzedzają wszystkie inne.
• Po nich następują przedimek, określnik wskazujący, określnik pytajny, określnik wyboru lub określnik dzierżawczy. Zwykle w wyrażeniu rzeczownikowym nie występuje więcej niż jeden taki określnik.
• Następnie może wystąpić jeden (bądź więcej) określnik ilości lub określnik podobieństwa. Un ([#determinantes_de_similia|determinante de similia]) es nunca la parola prima en la formula de un nom contable e singular. Lo es sempre presededa par un otra determinante – o par du, si un de los es un ([#predeterminantes|predeterminante]) (per esemplo tota la otra libro).
• Przymiotniki bon lub mal, mimo że same nie są określnikami, zazwyczaj poprzedzają rzeczownik, następując po wszystkich określnikach.

Na przykład:

• El ia colie sua poca posesedas e parti. – Zabrała kilka swoich rzeczy i wyszła.
• Un otra problem es la manca de aira fresca asi. – Innym problemem jest brak świeżego powietrza.
• Nos no ia tradui ancora acel otra cuatro frases. – Wciąż nie przetłumaczyliśmy tamtych czterech pozostałych zdań.
• Tota la omes ia vade a la costa. – Wszyscy mężczyźni wyjechali na wybrzeże.